Վերսալի համաձայնագրից 100 տարի անց. Փխրուն խաղաղություն և լարված ժառանգություն

Վերսալի համաձայնագրից 100 տարի անց. Փխրուն խաղաղություն և լարված ժառանգություն

Հոդվածի առանցքում

  • Վերսալի պայմանագիրը Գերմանիայի ծագող ժողովրդավարության վրա ծանր բեռ էր: Դրանով Գերմանիան ստիպված էր վճարել միլիարդների փոխհատուցում, հրաժարվել իր գաղութներից Աֆրիկայում, Ասիայում և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում, իր տարածքի 13 տոկոսը զիջել այլ ազգերին: Հաղթած երկրները՝ Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Իտալիան Գերմանիային և նրա դաշնակիցներին պատասխանատու հայտարարեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման համար:

Ուշադրությանն արժանի

Վերսալի համաձայնագրից 100 տարի անց. Փխրուն խաղաղություն և լարված ժառանգություն

1918-ի նոյեմբերի հրդադարով ավարտվեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողությունները: Սակայն մինչև պաշտոնական խաղաղության պայմանագրի ստորագրումը, անհրաժեշտ եղավ ևս 7 ամիս: Գերմանիան, միևնույն է, միշտ դեմ էր այդ պայմանագրի պայմաններին:

Սոցիալ-դեմոկրատ Ֆիլիպ Շեյդեմանը, որը 1918-ի նոյեմբերի 9-ին Գերմանիան հայտարարել էր հանրապետություն, դժվարությամբ էր հանդուրժում Վերսալի համաձայնագիրը: Առաջին կանցլերը հույս ուներ, որ մեղմացուցիչ գործոններով 1919-ի Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում ավելի ընդունելի պայմանագիր կստորագրվեր: Սակայն նրա հույսերը տապալվեցին: Նա զայրացավ, բայց նրա զայրույթն իրականում զգացին Գերմանիայում՝ շատ գերմանացիներ:

Վերսալի պայմանագիրը Գերմանիայի ծագող ժողովրդավարության վրա ծանր բեռ էր: Դրանով Գերմանիան ստիպված էր վճարել միլիարդների փոխհատուցում, հրաժարվել իր գաղութներից Աֆրիկայում, Ասիայում և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում, իր տարածքի 13 տոկոսը զիջել այլ ազգերին: Հաղթած երկրները՝ Միացյալ Նահանգները, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Իտալիան Գերմանիային և նրա դաշնակիցներին պատասխանատու հայտարարեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման համար: Նրանք մեղադրում էին գերմանացիներին` ստիպելով պատասխանատվություն կրել բոլոր վնասների համար:

Վերսալի պայմանագիրը ստորագրվել է 1919-ի հունիսի 28-ին, սակայն ոչ կանցլեր Ֆիլիպ Շեյդեմանի կողմից: Նա հրաժարական ներկայացրեց և չստորագրեց այդ համաձայնագիրը: Գերմանիան պայմանագիրը ստորագրեց միայն  երբ դաշնակիցները սպառնում էին երկիր ներխուժել: Ռայնլենդը, ի դեպ, 1918-ի նոյեմբերի 11-ի հրադադարից ի վեր օկուպացված էր:

Գերմանիայում ժամանակին շատերը հրաժարվում էին ընդունել  պայմանագիրը՝ որպես «թելադրված խաղաղություն», իր կոշտ պայմանների պատճառով: Մարբուրգի համալսարանի պատմաբան Էքարտ Կոնզը DW-ին ասել է, որ այդ վրդովմունքը «անշուշտ» արդարացված էր: Ի վերջո, գերմանացիները երբեք խոսքի իրավունք չեն ունեցել բանակցություններում:

Սակայն Կոնզը նաև նշում է, որ չնայած կոշտ պայմաններին, Գերմանիան մնաց ուժեղ ազգ-պետություն Եվրոպայի սրտում: Ընդ որում, նա ավելացնում է, որ Գերմանիան կարողացավ կրճատել իր դեռևս չճանաչված փոխհատուցման վճարները` արտացոլելով ժամանակի սահմանափակ տնտեսական արտադրողականությունը: 1921-ին դաշնակիցները պահանջել են 132 միլիարդ գերմանական մարկ փոխհատուցել: Սակայն տարիների ընթացքում Գերմանիան կարողացավ վերանայել ռազմական պարտքը և վճարել ընդամենը 36 միլիարդ: Կոնզն ասում է, որ «համաշխարհային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի պատճառով Գերմանիան 1932-ին  վճարումներից նույնիսկ ազատվել էր»:

Չնայած այդ խստապահանջությանը, Վեյմերյան հանրապետությունը, որն այդպես էր կոչվում այն քաղաքի պատվին, որտեղ նոր սահմանադրությունն էր մշակվել, այս անգամ կանգնած էր փլուզման եզրին: Գերմանացի մոնարխիստները և ազգայնական սոցիալիստներն ամեն ինչ արեցին, որպեսզի տապալեն ժողովրդավարությունը: Նրանք համոզված էին, որ հանրապետության ժողովրդավար որոշումներ կայացնողներն են մեղավոր Վերսալյան պայմանագրի համար, այլ ոչ թե Գերմանական կայսրությունը, որը պայքարել էր և ի վերջո պարտվել Առաջին համաշխարհային պատերազմում: Կոնզեն ասում է, որ այս «հաստատակամ մեղադրանքը դարձավ այն պատճառներից մեկը, որ գերմանական հասարակությունը գրեթե ամբողջությամբ մերժեց պայմանագիրը»:

 

Գերմանացի պատմաբանը նշում է, որ գերմանական ժողովրդավարության թշնամիները ոչ պոպուլյար համաձայնագրից օգուտներ քաղեցին՝ «գերմանական դեմոկրատիայի դեմ պայքարելու և ի վերջո այն վերացնելու մասով»:

Այս դարաշրջանում քաղաքական սպանությունները հազվադեպ էին լինում: 1922 թվականին, օրինակ, Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարար Վալտեր Ռատենավը Գերմանիայի ազատական դեմոկրատական կուսակցությունից (DDP) սպանվեց Բեռլինի աջակողմյան ծայրահեղականների կողմից: Նրան մեղադրում էին դաշնակիցների հրամանները կատարելու մեջ:

Վերջիվերջո, Վերսալյան պայմանագիրը չկարողացավ երկարատև խաղաղություն ստեղծել եվրոպական մայրցամաքում: Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալը կրկին Գերմանիան դարձրեց ռազմատենչ պետություն: Ազգայնական սոցիալիստները կառուցեցին իրենց բանակը և դաշինքները այլ ֆաշիստական երկրների հետ, ինչպիսիք են Իտալիան և Իսպանիան: Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Նևիլ Չեմբերլեյնի քաղաքականությամբ չհաջողվեց դադարեցնել Հիտլերի աճող համառությունը և Միացյալ Նահանգները դուրս մնաց եվրոպական քաղաքականությունից: Ազգերի լիգան, որը ստեղծվել էր Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում, նույնպես չկարողացավ կանխել Երկրորդ աշխարհամարտի բռնկումը:

Կոնզեի ուսումնասիրությունը, որը կոչվում է «Մեծ պատրանք, 1919-ի Վերսալի և նոր համաշխարհային կարգը»,  դիտարկում  է Վեյմարյան Հանրապետության փլուզման պատճառները: Նա ասում է, որ բարեբախտաբար, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հաղթողները ցավալիորեն կրկնում են այն սխալները, որոնք կատարվել են Մեծ պատերազմից հետո: Նա ասում է, որ նացիստական Գերմանիան ստիպված էր «անվերապահորեն հանձնվել», և դաշնակիցներն իրենց ձեռքը վերցրին երկրի քաղաքական վերահսկողությունը: Ավելի շուտ, պատմաբանը նշում է, որ հաղթողները նպատակ ունեին ուժեղ միջազգային կառույցներ և հաստատություններ ստեղծել` կանխելու ագրեսիվ ազգայնական ևմիակողմանի ուժերի առաջխաղացումը:

Այս ջանքերը, ըստ Կոնզեի, հանգեցրել են «բազմակողմ կազմակերպությունների և կանոնների վրա հիմնված միջազգային համակարգի» արևմտյան աշխարհում, որի ղեկին ԱՄՆ-ն է: 1989 թվականին Բեռլինի պատի անկումը և սառը պատերազմի ավարտը կարծես թե ընդգծում են այս կարգի գլոբալ բողոքարկումը և հաղթանակը:

Սակայն այսօր Կոնզեն զգուշացնում է, որ «աշխարհը կանգնած է ավելի մեծ մարտահրավերների առաջ, քան երբևէ»: Նա ասում է, որ ազգայնամոլության և միակողմանիության նոր վերելքը, պոպուլիզմով և ավտորիտարիզմով, սպառնում է համաշխարհային կարգերի կայունությանը:

Այդ պատճառով Ֆրանսիայի նախագահ Էմմանուել Մակրոնը նախազգուշացրել է, որ պատերազմի ժամանակաշրջանի «հին դևերը» վերածվել են:

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ

 

Write a comment