Աշխարհի կենտրոնում գտնվող ժողովուրդը․ «Հայաստանը» Մետրոպոլիտան արվեստի թանգարանում

Աշխարհի կենտրոնում գտնվող ժողովուրդը․ «Հայաստանը» Մետրոպոլիտան արվեստի թանգարանում

Հոդվածի առանցքում

  • Ըստ էության, սա Մետրոպոլիտանում Հայաստանի երրորդ ցուցադրությունն է: Ցուցահանդեսը կներկայացվի մինչև հունվարի 13-ը: Այստեղ նույն պատմությունը տեսնում ենք չորրորդ դարի ոճով, հետո նորից Սևանա լճի վանքի դրոշի վրա: Այս պատմության համաձայն, չարանենգ Տրդատ արքան վերածվել է վայրի գազանի, Սուինի ոճով, քրիստոնեությունը մերժելու համար: Սբ. Գրիգորը մկրտեց աշխարհի առաջին քրիստոնյա ազգը: Այս եկեղեցին և այս ժողովուրդը գոյատևել են բազմաթիվ կայսրությունների ժամանակաշրջանում, սասանյաններից ու բյուզանդացիներից մինչև մոնղոլներ, սեֆյաններ, օսմանյանից մինչեւ խորհրդային կայսրություն:

Ուշադրությանն արժանի

Արարատ լեռան վրա, որի երկվորյակ գագաթներն ընդունեցին Նոյյան տապանը, Քրիստոսը Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին ցույց տվեց այն տեղը, որտեղ պետք է ստեղծվեր առաջին քրիստոնեական եկեղեցին `Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը Հայաստանում: Այս դրվագը, որը կարված է 1741 թ-ին չինական մետաքսի վրա պարսկական Նոր Ջուղայի հարուստ արհեստավորների կողմից, համադրում է դիցաբանությունն ու պատմությունը, կրոնը միաձուլում է ազգային ինքնությանը: Այն պատմում է հեթանոսության անկման, քրիստոնեության արմատավորման և դարաշրջանների ու կայսրությունների միջով անցած հայկական մշակույթի տոկունության մասին:

Ըստ էության, սա Մետրոպոլիտանում Հայաստանի երրորդ ցուցադրությունն է: Ցուցահանդեսը կներկայացվի մինչև հունվարի 13-ը: Այստեղ նույն պատմությունը տեսնում ենք չորրորդ դարի ոճով, հետո նորից Սևանա լճի վանքի դրոշի վրա: Այս պատմության համաձայն, չարանենգ Տրդատ արքան վերածվել է վայրի գազանի, Սուինի ոճով, քրիստոնեությունը մերժելու համար: Սբ. Գրիգորը մկրտեց աշխարհի առաջին քրիստոնյա ազգը: Այս եկեղեցին և այս ժողովուրդը գոյատևել են բազմաթիվ կայսրությունների ժամանակաշրջանում, սասանյաններից ու բյուզանդացիներից մինչև մոնղոլներ, սեֆյաններ, օսմանյանից մինչեւ խորհրդային կայսրություն:

Հայաստանի մատչելիությունը հիացնում է: Այն միսիոներներ ուղարկեց Կարակորում, առևտրականներ՝ Սուդա Քելափա, հոգևորականներ՝ Պերուջիա և  Սբ. Ալբանս, նույնիսկ եկեղեցիներ կառուցեց  Մադրասում ու Զեյթունում, որոնք այսօր էլ գործում են: Հայաստանի բարգավաճող առևտրային դասը Ստամբուլը կապեց Լոնդոնին, Սպահանը Մանիլային և Կարաբուչոյին, վերահսկում էր Սեֆյան Պարսկաստանի ամբողջ արտաքին առևտուրը: Հայերի, որպես առևտրականների ու քրիստոնյաների հայտնի լինելը երևում է հնդկական գոբելեններում, անգլիական քարտեզներում, վենետիկյան զգեստների մասին գրքերում և պարսկական ջրաներկերում: Նրանք կայսրության և առևտրի լայն ցանցերի առանցքում էին:

Անհավատալի է, որ այս հսկայական ցանցում համայնքային կապերն ու շարունակական բնույթը միավորվում է հնագույն հայոց լեզվով: Այսօր մենք դեռ կարող ենք իմանալ, թե ով է պատվիրել «Բուսակերների Սուրբ Խաչի» տապանաքարը, որտեղ է այն կեղծվել և երբ է դա արվել, կարդալ ետնամասի ծածկագիրը: Այս չընդհատվող լեզվական շարունակականությունը թույլ է տալիս հայերին գոյատևել որպես անցումային ժողովուրդ կայսրությունների սահմանագծերում և կապելով դրանց:

Մետրապոլիտանի ցուցադրությունը հստակեցնում է այդ կապերը: Հայկ եպիսկոպոսի նկարազարդումը, Ֆլյուր-դե-Լիզով զարդարված նրա թիկնոցը ներկայացված են նույն կերպարով ֆրանսիական գործվածքի նմուշի կողքին: Ավելի հաճախ, սակայն, հայ արվեստագետները ոչ միայն վերցնում էին աշխարհի մյուս մասերից, նրանք միավորում էին արտաքին ազդեցությունները իրենց յուրահատուկ ավանդույթների հետ: Մի զույգ ոսկե խնկամանները համատեղում են գոթական եվրոպական ձևավորումն օսմանյանի ու արաբականի հետ, ձեռքի տեսքով մասունքներն էլ ձևափոխվում են հայոց սրբերի համար:  Հայկական յուրովի պաշտամունք համարվող նկարազարդ ավետարաններում ցուցադրվում են բոլոր տեսակի աներևակայելի գանձերը: Մենք տեսնում ենք Սուրբ Հովհաննես Մկրտչին, որը ծածկված է աստվածային ոգեշնչման ամոեբոիդ թաղանթով, հրաշագործ-իմաստունները հագնվել են մոնղոլների նման: Այս արվեստագետները հաճախ օգտագործել են նոր նյութեր ու մեթոդներ, որ Հայաստանի հարուստ առևտրային ցանցերը փոխանցում էին իրենց հովանավորներին. Չինաստանից՝ մետաքս, Հնդկաստանից՝ պատրաստի գործվածքներ: Այս ցուցահանդեսի միջով քայլելով, անցնում ես ամբողջ դարաշրջաններ, միջավայրեր, կայսրություններ: Արդյունքը գրեթե հրաշք է:

Մետրոպոլիտանի մշտական հավաքածուն կարող է ձեզ պատմել հույների և հռոմեացիների, բաբելոնցիների և ասորեստանցիների, միջնադարյան Ճապոնիայի ու Չինաստանի բազմաթիվ դինաստիաների մասին, սակայն շատ չի խոսվում աննշան մարգինալ ժողովուրդների մասին: Պատմությունն այստեղ, հավաքվում է կենտրոնում: Եթե մեկը ցանկանում է տեսնել ծայրամասերը, պետք է փնտրի դրանք: Քայլելով պատկերասրահներում, հազվադեպ ես զգում ժողովուրդների հսկայական խճանկարը, որոնք գոյություն են ունեցել, բայց անցյալում են թողել քարե, թղթե և հարստության մեծ կայսրությունները: Պերգամոնի և Հռոմի քանդակների կողքին հայկական ստեղծագործությունների ներկայությունը առաջարկում է պատմության այլընտրանքային տեսակետ, երբ ժամանակը հզորներին վայր է գցում իրենց գահից, երբեմն էլ ցածրին է վեր բարձրացնում: Լուսանցքում գտնվողները հայտնվում են ուշադրության կենտրոնում:

1691 թ. Կոստանդնուպոլսում Վենետիկի դեսպանի համար պատվիրված 4’x12 թղթային քարտեզով փորձ է արվում հայկական աշխարհը ներկայացնել խճանկարի և թանաքի միջոցով: Օսմանյան կայսրության սահմանների վրա կենտրոնանալու փոխարեն, Tabula Choreographica Armenica- ն քարտեզի վրա գծել է եկեղեցիներ, աշխարհագրությունն ընդգծել  կրոնով և պատմությամբ: Քարտեզը մերժում է սահմանների, ճանապարհների կամ տեղագրության ծանոթ քարտեզագրական կոնվենցիաները, որոնք չեն համապատասխանում տվյալ պատմությանը: Այն պատկերում է ոչ թե իշխանությունն, այլ շարունակականությունը:

Մեկ այլ օրինակ, որը ձայնային ուղեցույցը բաց է թողել և անտեսվում է այցելուների մեծամասնության կողմից, շատ ավելի զարմանալի է: Դա դուռ է, ամբողջովին շրջանակի մեջ, քանդակված է ընկուզենու փայտից 15-րդ դարում և բերվել է Սևանի վանքից: Այնտեղ բացակայում են նկարազարդված ավետարանների գույները, հնաոճությունը կամ պատկերազարդ խորանի մոնումենտալիզմը: Բայց այնտեղ պատկերված է հայկական եզակի տիեզերաբանությունը, փայտի վրա մանրակրկիտ փորագրված Ապոկալիպսիսից ետ դարձ՝ դեպի Արարում: Փայտի յուրաքանչյուր սանտիմետրը պսակված է փառքով. մանր ծաղկային նախշերը միահյուսված են փառահեղ կամարներին, Պենտեկոստի ճառագայթները մկրտում են տասներկու հստակ անհատականացված առաքյալներին, խորհրդավոր կերպարների եռյակը, Կարպաթի գլխարկով մի մարդ, տիեզերքով թագադրված արքա և ինչ-որ մեկի գլուխը, որն ունի մարդու ու շան դեմք, ստանում են վանականների օրհնությունը:

Ներքևում երկրաչափական պատկեր է, ծաղիկներից և թռչուններից կազմված, գրեթե անթերի դիզայն է: Դա կարող է լինել տիեզերքի ծնունդը, կամ կարող է լինել ոչինչ: Այդ դուռը տասնյակ մարդիկ են ամեն օր օգտագործել՝ քահանաներ, վանականներ, ուխտավորներ և այնքան հաճախ են օգտագործել, որ կարող էին չնկատել քանդակները:

Բայց երբ մտածում եք դռան մասին, դա անցման վայր է՝ ներսից դուրս, հասարակականից մասնավոր, այս դեպքում `պղծությունից սրբություն: Մարդն է, որն անցնում է դռնից, ապահովում է այդ ակնհայտ հակասությունների միջև շարունակականությունը: Տասնհինգերորդ դարի այս դուռը Հայաստանի պատմական դերի իմաստալից խորհրդանիշն է, մշակութային միջնորդը: Այն գեղեցիկ է, դիմացկուն և հեշտությամբ անտեսվում է:

 

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ

Write a comment