Թուրք կնոջ փնտրտուքը ձայն է տալիս իսլամացած հայերին

Հոդվածի առանցքում

  • Ֆեթիհե Չեթինի «Իմ տատը» ամղկահարույց գիրքը հրատարակվել է 2004-ին, թարգմանվել՝ 13 լեզուներով։
  • Գրքի հրապարակումից հետո երիտասարդները սկսեցին իրենք իրենց հարցեր տալ, հասկացան, որ իրենց ընտանեկան պատմություններում շատ են հակասությունները:
  • Չեթինի համոզմամբ՝ ցեղասպանությունը միայն սպանված մարդկանց քանակը չէ, նաև հասարակության մեջ այդ մասին գոյություն ունեցող լռության ծավալն ու մեծությունն է:
  • Գրքում Չեթինը դիտավորյալ չի օգտագործել «ցեղասպանություն» բառը` չցանկանալով դատել իրադարձություններն այնպես, ինչպես հիմա ենք դրանք հասկանում:

Ուշադրությանն արժանի

Մոտ տասը տարի առաջ կարդալով Ֆեթիհե Չետինի մասին, ինչպես նաև ընթերցելով նրա գրքերը` ենթադրեցի, որ նա տխուր և փխրուն կին է, մարդ, որը  տանջանքների միջով է անցել: Այդպիսին էր իմ կարծիքը` հաշվի առնելով բոլոր այն դժվարությունները, որ նա վերապրել է իր անձնական և մասնագիտական կյանքում: Ինձ համար անակնկալ էր, երբ պարզեցի, որ Չեթինը ճիշտ հակառակն է: Նա շատ անկեղծ ժպիտ ունի, ամենասարսափելի երևույթների մասին խոսում է շատ մեղմ, հոգատար ձայնով և խորը մտահոգությամբ:

Չեթինի բարեգութ և հանգիստ վերաբերմունքը հազվադեպ երևույթ է թուրքական քաղաքական դաշտում: Հարցազրույցից հետո ես հասկացա, որ իմ կարծիքը կիսում են գրեթե բոլորը, ովքեր հանդիպել են նրան Լոս Անջելեսում կամ Թուրքիայում:

Չեթինը ծնվել է Մադենում` էլազիգում (Թուրքիայի արևելյան նահանգ) 1950-ին: Մորական կողմից նրա տատը` Սեհերը, ընտրել է Չեթին անունը` պահելու համար իր երկար թաքցրած գաղտնիքը: Նա 1915 թվականի մահվան քայլերթի հայ փրկվածներից էր, ում կոտորածից պահել է մի զինվոր, որի ընտանիքը հավանություն է տվել այդ որոշմանը:

Չեթինի տատիկի իրական անունը Հերանուշ էր, 1915-ին նա մոտ 10 տարեկան էր: Երբ հայերը հեռացան, փոխվեց ինչպես որբերի, այնպես էլ բնակավայրի անունը: Սեհերը թուրք և մուսուլման կնոջ անուն է հիշեցնում: Երբ 2000-ին Սեհերը մահացավ, Չեթինը նրա համար մահախոսական հրապարակեց Ակոս շաբաթաթերթում, որը Թուրքիայի հայկական համայնքի ձայնն է:

Չեթինը ջերմ հարաբերություններ ուներ  Ակոսի խմբագիր Հրանտ Դինքի հետ (ում սպանեցին 2007-ին): Այդ մահախոսականը հատեց օվկիանոսը և հասավ Սեհերի փոքր քրոջն ու զարմուհիներին` Գադարյան ընտանիքին, որոնք զանգահարեցին Ակոս: Չեթինը նրանց հետ հանդիպեց Նյու Յորքում:

2004-ին նա հրապարակեց «Իմ տատը» ցնցող գիրքը` պատմելով իր տատիկի պատմությունը: Գիրքն այնուհետև թարգմանվեց 13 լեզուներով: 2009 թվականին նա հրատարակեց երկրորդ գիրքը` «Թոռները» (որը թարգմանվեց երեք լեզուներով)` այս անգամ հրապարակելով հարցազրույցներ Թուրքիայում ապրող թաքնված քրիստոնյաների թոռների հետ: Նրա վերջին` «Ես ամաչում եմ» գիրքը, ներկայացնում է Չեթինի կասկածները և մտահոգությունները Հրանտ Դինքի գործով, որում նա ընդգրկված է որպես Դինքի ընտանիքի փաստաբան:

Չեթինը նոյեմբերի 12-24-ը Լոս Անջելեսում էր, նրան հրավիրել էր Հայկական Միացյալ Խորհուրդը (Հայոց ցեղասպանության ոգեկոչման Լոս Անջելեսի հայկական միացյալ մարմին) Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառմանը մասնակցելու համար:

Al Monitor:  «Իմ Տատի» լույս տեսնելուց հետո անցել է տասը տարի: Դա մի ցնցող գիրք է: Մեկ տասնամյակ անց, ինչպե՞ս եք տեսնում դրա ազդեցությունը թուրքական հասարակության կամ քաղաքական գործիչների վրա: Եվ ինչպե՞ս է գիրքը ազդել ձեր անձնական կյանքի վրա:

Չեթին: 1915-ի իրադարձությունները տաբու էին Թուրքիայում: Այդ մասին չէր խոսվում ոչ միայն հրապարակավ, այլև մասնավոր զրույցներում: Կար ցավալի լռություն Հայոց ցեղասպանության, նաև իսլամացած հայերի մասին: Ես 1980 թվականին կարճ ժամանակ բանտում էի հայտնվել, քանի որ, որպես երիտասարդ ուսանող, բողոքում էի զինվորական ռեժիմի դեմ: Մենք քաջ էինք և բարձր էինք հայտնում մեր բողոքը` վանկարկելով մեր կարգախոսները: Փոքր բանտախցում ընդդիմախոս կանանցով մենք ստեղծել էինք ընկերական ամուր կապեր, բայց անգամ այդ ժամանակ, երբ խոսք էր գնում հայկական արմատների մասին, մենք միայն կարողանում էինք շշուկով խոսել: Ահա թե ինչն էր տասնամյակներ անց ինձ մղում բացել այդ արգելքը և հրատարակել (2004-ին) այդ գիրքը:

Ես ցանկանում էի լսելի լինել բարձր և պարզ: Հավատում էի, որ դա իմ պարտքն է իմ տատիկի և բոլոր նրանց առաջ, ովքեր փրկվել են այդ դեպքերից, և ում կյանքն ու ինքնությունը հիմնավորապես փոխվել է:

Այդ մարդիկ թեմայի մասին խոսելու հնարավորություն երբեք չեն ունեցել: Տատիկների և պապիկների մեծ մասը այժմ արդեն չկան: Մենք չգիտենք, թե ինչ ապրումներ են նրանք ունեցել այդ ընթացքում, բայց մենք գիտենք նրանց լռության մասին:

Ես հավատում եմ, որ ցեղասպանությունը միայն սպանված մարդկանց քանակը չէ, դա նաև հասարակության մեջ այդ մասին գոյություն ունեցող լռության ծավալն ու մեծությունն է: Խորացնելով լռությունը` խորացնում ենք  մարդկային ողբերգությունը:

Ինձ համար գիրքը շատ դրական հետևանքներ է ունեցել: Ես չեմ ենթարկվել հետապնդումների: Ավելի վաղ, հայտնի գրողները` ինչպես Օրհան Փամուքը, բախվել են մեղադրանքների միևնույն հարցը բարձրացնելու համար, բայց իմ գիրքը դրական հետևանքներ ունեցավ: Եվ դա մեզ հույս տվեց, որ մենք կկարողանանք քանդել լռությունը: Իմ առաջին գրքից հետո մարդիկ սկսեցին ուսումնասիրել իրենց ընտանեկան տոհմածառը: Թուրքիայում տոհմածառ ունի միայն մի քանի ընտանիք:

Գրքի հրապարակումից հետո երիտասարդները սկսեցին իրենք իրենց հարցեր տալ: Նրանք հասկացան, որ իրենց ընտանեկան պատմություններում կան որոշակի հակասություններ: Հարցերն այսպիսին էին. «Տարօրինակ է, իմ տատը երբեք չի ունեցել բարեկամներ, նա կարո՞ղ էր լինել հույն, կամ հայ»:

Նրանք սկսեցին ուսումնասիրել իրենց գերդաստանի պատմությունը: Մենք դեռ չենք կարող հաշվել այսօր ապրող իսլամացած հայերի թոռների և ծոռների հստակ թիվը, բայց նրանց պատմություններից է ծնվել երկրորդ գիրքը:

«Իմ Տատը» հրատարակելուց հետո իմ ընտանիքը երկու մասի բաժանվեց: Մի մասը վիճեց ինձ հետ` ասելով. «Ինչո՞ւ ես բացել հին պատմությունները, ինչո՞ւ ես հրապարակավ բացահայտում մեր ինքնությունը»: Նրանք մտահոգված էին հնարավոր բացասական արձագանքով: Մյուս մասը` մասնավորապես երիտասարդ սերունդը, փոփոխություններ ընդունող և հետաքրքրություն ցուցաբերող էր: Դա ինձ հույս տվեց:

Al Monitor: Դուք չե՞ք բախվել բացասական արձագանքի հետ: Գրքում չեք օգտագործել «ցեղասպանություն» բառը, որը դեռ անընդունելի է թուրքական պետության համար: Դա ձեր կողմից դիտավորյա՞լ է արվել:

Չեթին: Ես չեմ օգտագործել այդ բառը, քանի որ իմ տատը այն չի օգտագործել:

Ես ցանկանում էի գրքում ներկայացնել ճշմարտությունը: Օգտագործելով «ցեղասպանություն» բառը` ես կվերաձևակերպեի տեղի ունեցածը մեր այսօրվա բառապաշարով: Իմ նպատակը նրա պատմությունը ցույց տալն էր: Ես չեմ ցանկացել դատել իրադարձություններն այնպես, ինչպես մենք հիմա ենք դրանք հասկանում: Ես ցանկացել եմ ներկայացնել նրա կյանքն ու փորձը:

Եվ ես կարծում եմ, որ մարդկային այդ պատմությունն է մարդկանց վրա ազդեցություն թողել: Թուրքիայում անգամ ամենածայրահեղ ազգայնականները դեռ կանգնեցնում են ինձ փողոցում և պատմում են, թե ինչպես է գիրքը իրենց ստիպել ուսումնասիրել տոհմածառը, ինչի հետևանքով նրանք գտել են բարեկամների, որոնց գոյության մասին երբեք չեն իմացել: Կարծում եմ դա նրանից է, որ գիրքը պարզապես մարդկային պատմություն է, այն առաջինն էր, որ բացեց թաքցրած պատմությունը: Երիտասարդ մարդկանց մի խումբ մի անգամ ինձ մոտեցավ` ասելով. «Լավ է, որ Դուք գրել եք ձեր իսլամացած տատիկի մասին, բայց մենք ցանկանում ենք, որ դուք գրեք նաև թուրք մուսուլման տատիկների տանջանքների մասին»: Ես պատասխանեցի. «Ես գրել եմ իմ տատի պատմությունը և մեծ սիրով կկարդամ մյուսների պատմությունները»:

Al Monitor: Հայկական արմատների համար ուշադրության  կենտրոնում Ձեր հայտնվելը, ինչպես նաև 2007-ին Հրանտ Դինքի սպանությունը եղել է Արդարություն և Զարգացում կուսակցության իշխանության օրոք: Ինչպե՞ս եք գնահատում Թուրքիայի հասարակության մեջ տեղի ունեցող փոփոխություները, ինչպե՞ս են փոխվել թուրքերի ընկալումները «հայ լինելու» վերաբերյալ:

Չեթին: Շատ բան է փոխվել, մենք, իրոք, հայկական ինքնության մասին այսօր կարող ենք խոսել շատ ավելի ազատ: ԱԶԿ-ն սկսեց շատ դրական քայլեր ձեռնարկել փոքրամասնությունների եկեղեցիների, վանքների և հիմնարար այլ շինությունների հարցերում: Տարբեր իքնությունների հարցում նկատվում էր սոցիալական որոշակի հանգստություն: Երբ 2007-ին Հրանտին սպանեցին, մենք տեսանք հազարավոր մարդկանց, որոնք հավաքվել էին սպանության վայրում, կանգնած էին նրա ընտանիքի կողքին: Նրա հուղարկավորության օրը միլիոնների երթ եղավ, մարդիկ վանկարկում էին. «Բոլորս Հրանտ ենք, բոլորս հայ ենք»: Սա աննախադեպ էր: Նրա մահվան գործը դեռ չի փակվել, քանի որ դեռ կան շատ անպատասխան հարցեր: Որոշ խմբերի մոտ բացասական վերաբերմունք կա, որը ընդունում են կառավարության բարձրաստիճան որոշ պաշտոնյաներ` բացասաբար խոսելով հայերի մասին:

Նույնիսկ փոքր քայլերը`  ինչպես վարչապետի խորհրդականի պաշտոնում հայ նշանակելը, կարող է դրական երևալ: Ընկալումը, որ փոքրամասնությունները սպասարկում են արտաքին ուժերի շահերը, դեռ կա:

Բացի այդ, ԱԶԿ-ն մտավորականներին տվել է որոշակի հանգստություն` բարդացնելով թուրքականությունը վիրավորելու համար պատժի կիրառումը, քանի որ հիմա դատախազները պետք է դրա համար թույլտվություն ստանան արդարադատության նախարարից: Ամեն դեպքում սա մշտական լուծում չէ, որովհետև հայտնի չէ, թե ինչ կլինի, եթե նախարարը փոխվի և նոր նախարարը այլ ընկալումներ ունենա: Մարդու իրավունքների խախտման հարցում մենք տեսնում ենք ժամանակավոր լուծում:

Al Monitor: Ինչպե՞ս կհամեմատեք Հարավային Կալիֆոռնիայի և Թուրքիայի ձեր լսարանները:

Չեթին: Ես ԱՄՆ-ում չէի եղել 2004 թվականից: Առաջին անգամ եմ Լոս Անջելեսում, և իմ հիմնական լսարանն այստեղ ամերիկահայերն են: Եթե ես համեմատեմ նրանց Թուրքիայում իմ լսարանի հետ, կարող եմ ասել, որ երկու խմբերն էլ գրեթե նույն զգայական հիմքն ունեն: Ես նկատում եմ նույն արձագանքը այն պատմությունների հանդեպ, որոնք պատմում եմ: Դա շատ կարևոր է երկու լսարանների համար էլ, որպեսզի տեղի ունեցած դեպքերի վերաբերյալ լռությունը կոտրվի, և հիշողությունները վերականգնվեն, որովհետև այդպես է սկսվում վերքերը բուժելու գործընթացը: Ահա թե ինչու ենք մենք իմ տատիկի ծննդավայրում նախաձեռնել շատրվանների վերականգնում:

Այդ շատրվանները կառուցել էին հայերը մինչև 1915-ը, բայց դրանք ավերակների էին վերածվել: Մենք հրավիրել ենք հայ երիտասարդների Հայաստանից, Ֆրանսիայից, ԱՄՆ-ից, որոնք աշխատել են թուրք և քուրդ կամավորների հետ: Տասնամյակներ անց, կրկին, հայերենը բարձր էր հնչում բնակավայրում: Այժմ այդ շատրվանները գործում են: Դրանք կանգնած են, որպես մեր հասարակության առողջացման ապացույց, ինչը հնարավոր է դարձել մեր ընդհանուր պատմությունը վերականգնելու միջոցով:

2012-ին վավերագրական ֆիլմ պատրաստվեց, որի վերնագիրն էր «Հաբափի շատրվաններ. վերականգնման պատմություն»: Ֆիլմը ստեղծվեց որպեսզի տարածվի այն մարդկանց շրջանում, որոնք հնարավոր է երբևէ չեն էլ եղել Հաբափում, բայց դրանով նրանց ցույց էր տրվում, որ առողջացման հնարավորություն կա, և դա հնարավոր է գործակցության, այլ ոչ թե լռության միջոցով:

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ։

Write a comment