Հայաստան-Իրան. Բարիդրացիական հարաբերությունները բացարձակ անհրաժեշտություն են

Հայաստան-Իրան. Բարիդրացիական հարաբերությունները բացարձակ անհրաժեշտություն են

Հոդվածի առանցքում

  • Հայաստանում իշխանափոխությունն ու Իրանի և նրա գործընկերների նկատմամբ ԱՄՆ-ի լայնածավալ պատժամիջոցները չեն ազդել հայ-իրանական հարաբերությունների կայունության վրա: Այս պայմաններում քիչ հավանական է, որ հայ-իրանական սահմանը փակվի, Հայաստանի լիակատար շրջափակումը շատ անհնար է: Ավելին, փոքր Հայաստանը, որը բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն է վարում, դարձել է Հարավային Կովկասում անվտանգության ապահովման կարևոր գործոն:

Ուշադրությանն արժանի

 

Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ Իրանի հետ Հայաստանի համագործակցությունը կարող է վերջինիս թանկ արժենալ` Իրանի Իսլամական Հանրապետության նկատմամբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի աճող թշնամանքի պատճառով: Նրանք կանխատեսում են, որ ամերիկյան պատժամիջոցները և Իրանի վրա մեծ ճնշումը կարող են Հայաստանին բերել որոշակի շրջափակման:

21-րդ դարում Կովկասում իրավիճակը ձևավորվում է Անդրկովկասի երեք նախկին խորհրդային հանրապետությունների `Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի երկկողմ ու բազմակողմ հարաբերությունների առավել բարդ քաղաքական դերակատարմամբ, չանտեսենք նաև Ռուսաստանը, Թուրքիան և Իրանը: Չպետք է մոռանալ նաև ոչ տարածաշրջանային երկրների, առաջին հերթին ԱՄՆ-ի, Եվրամիության և Իսրայելի ռազմաքաղաքական ազդեցության մասին:

Անկասկած, այսօր մենք ականատես ենք լինում բազմաթիվ ուժերի ազդեցությանը կովկասյան քաղաքականության վրա, որոնք էլ կովկասյան պետություններին ներգրավում են տարբեր դաշինքներում: Ավելին, Հարավային Կովկասի յուրաքանչյուր պետության տարածաշրջանային քաղաքականությունը որոշվում է մի շարք գործոններով, որոնք բխում են երկկողմ և բազմակողմ հարաբերությունների առանձնահատկություններից:

Մենք կենտրոնանալու ենք Իրանի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների վրա: Ո՞րն է Հայաստանի դերը, հաշվի առնելով ԱՄՆ-ի հակաիրանական պատժամիջոցները:

Իրանը Միջին Արևելքում ամենամեծ բազմազգ երկիրն է: Ներկայում Իրանում բնակվում է 40-ից ավելի ազգություն՝ սոցիալ-տնտեսական զարգացման տարբեր մակարդակներով: Իրանի բազմամիլիոն բնակչությունը էթնիկ կապ ունի Անդրկովկասի, Կենտրոնական Ասիայի, Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Ասիայի ժողովուրդների հետ:

Դարեր շարունակ Իրանը սերտ տնտեսական ու մշակութային կապեր է պահպանում Անդրկովկասի ժողովուրդների հետ: Սակայն Հայաստանի հետ հարաբերությունները առանձնանում են:

Նշանակալից է, որ Հայաստանի և Իրանի առաջին պետական կազմավորումները հայտնվել են մ.թ.ա. VII-VI դարերում, այսինքն, մոտ 3 հազար տարի առաջ: Այդ ժամանակից ի վեր նրանց տարածքներն ու ռեժիմները բազմաթիվ փոփոխություններ են կրել, սակայն հայերն ու պարսիկները, որպես պետություն ձևավորող էթնիկ խմբեր, դարերի ընթացքում մնացել են անփոփոխ:

Ներկայում Իրանում ավելի քան 200 հազար հայ է ապրում: Իրանահայերը օգտվում են որոշակի իրավունքներից: Իրանական Սահմանադրության համաձայն նրանք խորհրդարանում և տեղական խորհուրդներում իրենց ներկայացուցիչներն ունեն: Ոչ վաղ անցյալում ռուսաստանցի արևելագետ Կարինե Գևորգյանը տեղեկացրեց, որ 2018 թվականին  երիտասարդ հայ կին է նշանակվել Իրանի նավթային ընկերության ֆինանսական վարչության ղեկավար:

Հայ քրիստոնեական համայնքը Իրանում ամենամեծն է իր տեսակով: Երկրի ամբողջ տարածքում գործում է մոտ 200 հայկական եկեղեցի և 30 հայկական դպրոց: Որոշ բուհերում գործում են հայոց լեզվի և մշակույթի ամբիոններ: Իրանը հրատարակել է հայերեն գրքեր ու ամսագրեր: Բացի այդ, կան հայկական թատերական, մշակութային և սպորտային համայնքներ ու հայկական ակումբ:

Պետք է նշել, որ իրանահայերը ակտիվ մասնակցում են երկրի հասարակական և քաղաքական կյանքին: Բնականաբար, իրանահայերը մշտական ​​կապ են պահպանում Հայաստանի Հանրապետության հետ, ինչը, անշուշտ, ամրապնդում է հայ-իրանական հարաբերությունները պետական ​​մակարդակով:

Թեև Իրանն ու Հայաստանը համեմատելի չեն իրենց ծավալով ու դիրքով, ներկա պատմությունն ու աշխարհքաղաքականությունը ցույց են տալիս, որ նրանք միմյանց կարիքն ունեն:

Իրանը շահագրգռված է հարաբերություններ պահպանել Հայաստանի հետ, քանի որ, առաջին հերթին, ինչպես արդեն նշվեց վերևում, երկիրն ազդեցիկ հայկական համայնք ունի: Երկրորդը, հաշվի առնելով, որ հայկական սփյուռք կա աշխարհի տարբեր երկրներում, այն կարող է կապող կամուրջ դառնալ Թեհրանի և այլ, այդ թվում ոչ միշտ, բարեկամ պետությունների մայրաքաղաքների միջև, որտեղ ակտիվ հայ համայնք է գործում: Բացի այդ, հեղինակավոր հայկական լոբբիի միջոցով Իրանը կարող է ապահովել բարենպաստ քաղաքական ու տնտեսական լուծումներ: Երրորդ, Հայաստանի տարածքը, որպես հարևան երկիր, Իրանի համար կարևոր միջանցք է դեպի Հյուսիս (Վրաստանով) և հետագայում դեպի Ռուսաստան: Դա ակնհայտ շահավետ է Իրանի համար ներկա աշխարհաքաղաքական իրավիճակում:

Հայաստանը, իր հերթին, շահագրգռված է հարևան Իրանի հետ բարեկամական հարաբերություններով, ինչը պայմանավորված է ոչ միայն հայկական սփյուռքի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև կապերով: Իրանը բավական հավասարակշռված դիրքորոշում է ընդունել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հարցում, ձեռնպահ է մնում հարևան երկրի հավատակիցներին աջակցելուց ու հետևում է Մինսկի ձևաչափին, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի որոշմանը:

Հայաստանի և Իրանի միջև շարունակվող առևտրատնտեսական կապերը որոշ չափով փրկօղակ են Երևանի համար: Շրջափակված լինելով Թուրքիայից ու Ադրբեջանից՝ Հայաստանն արտաքին աշխարհի հետ ունի ընդամենը երկու պատուհան Վրաստանի և Իրանի սահմաններով: Հետևաբար, Հայաստանի համար Իրանը կենսական նշանակություն ունի: Արաքս գետով անցնող հայ-իրանական սահմանը ամենակարճն է երկու երկրների համար` ընդամենը 35 կմ: Այնուամենայնիվ, այս սահմանը չափազանց կարևոր է ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Իրանի համար և խթանում է երկու երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացումն ու զբոսաշրջությունը: Վիճակագրական տվյալներով` իրանցիները (և ոչ միայն հայերը) սիրում են այցելել Հայաստան:

Վերջին տարիներին Հայաստանն ու Իրանը բարեհաջող իրականացնում են տարբեր տնտեսական ծրագրեր: Առաջին նախագծերից մեկը Արաքս գետի վրա կառուցված կամուրջ էր: Բացի այդ, կառուցվել են երկու բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծեր, իսկ երրորդը կառուցման փուլում է:

Հայաստանի և Իրանի միջև տնտեսական համագործակցությունն ապահովում է 2018 թ. մայիսին ստորագրված միջգերատեսչական համաձայնագիրը` Իրանի և Եվրասիական տնտեսական միության (ԵՏՄ) միջև ազատ առևտրի գոտի ստեղծելու մասին: Այսպիսով, հնարավոր է դառնում ԵՏՄ գոտու 180 միլիոնանոց շուկան միացնել 80 միլիոնոց իրանական շուկային: Քանի որ Հայաստանը ԵՏՄ-ի միակ երկիրն է, որն Իրանի հետ ցամաքային սահման ունի, այն կարևոր դեր է խաղում ԵՏՄ-ի և Իրանի միջև համագործակցության հարցում, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս իր հարաբերությունները զարգացնել Իրանի հետ:

Անշուշտ, Հայաստանն ու Իրանը երկուստեք հետաքրքրություն են ցուցաբերում երկկողմ համագործակցության հարցում՝ կանխատեսելով ապագայի լավ հեռանկարներ: Այնուամենայնիվ, ամեն ինչ այդքան էլ պարզ չէ, քանի որ նոր ժամանակներ են սկսվել Երևանի ու Թեհրանի համար:

2018 թ. Հայաստանում տեղի ունեցավ կառավարության փոփոխություն, որի արդյունքում Նիկոլ Փաշինյանն ընտրվեց վարչապետ: Փոփոխություններ են տեղի ունեցել ներքին քաղաքականության մեջ: Ինչ վերաբերում է արտաքին քաղաքականությանը, ապա Իրանի նկատմամբ, որոշակի փոփոխություններ չեն եղել, և, ամենայն հավանականությամբ, չեն լինի: Հաշվի առնելով այսօրվա պայմանները, Երևանի և Թեհրանի բարիդրացիական հարաբերությունները ոչ թե ճոխություն են, այլ՝ հրատապ անհրաժեշտություն:

Այս առումով, 2019 թ. փետրվարին Նիկոլ Փաշինյանի պաշտոնական այցը Իրան առանձնահատուկ նշանակություն ունի: Այցելության ընթացքում երկու կողմերը բարձր մակարդակի բանակցություններ են վարել Իրանի հոգևոր առաջնորդ Այաթոլլահ Խոմեյնիի մասնակցությամբ, որը հազվադեպ է ընդունում օտարերկրյա հյուրերին: Բանակցությունները անցել են բավական ջերմ մթնոլորտում, կողմերն ընդգծել են երկկողմ հարաբերությունների կարևորությունը և պատրաստակամություն են հայտնել ջանքեր գործադրել դրանք զարգացնելու  ուղղությամբ:

Վերոհիշյալ բանակցությունների ընթացքում Հայաստանի և Իրանի ներկայացուցիչները նշելով քաղաքական համագործակցության բարձր մակարդակը, նաև ընդգծել են, որ տնտեսական համագործակցության ներկա մակարդակը չի համապատասխանում ներգրավված կողմերի լիարժեք ներուժին: Չնայած 2018 թ. վերջին Հայաստանի և Իրանի միջև ապրանքաշրջանառությունը հասել է 364 մլն դոլարի, ինչն  ամենաբարձր ցուցանիշն է 1991 թվականից հետո:

Հայ-իրանական երկկողմ տնտեսական համագործակցության ծրագրի հիմնական նախագծերից է երրորդ էներգաբլոկի կառուցումը, Մեղրիի հիդրոէլեկտրակայանի նախագծի իրականացումը, Հյուսիս-Հարավ ավտոմայրուղու միջանցքը, Վրաստանի ու Ռուսաստանի հետ եռակողմ և քառակողմ տնտեսական համագործակցությունը:

ՀՀ վարչապետ Փաշինյանի այցն Իրան առանձնահատուկ է, քանի որ Իրանը ԱՄՆ պատժամիջոցների տակ է: 2018 թ.-ին, Հայաստանի համար անցումային տարում, Միացյալ Նահանգները Իրանի վրա աննախադեպ ճնշում գործադրեց: Բացի այդ, ԱՄՆ-ն «երկրորդական պատժամիջոցներ» կիրառեց բոլոր երկրների, ինչպես նաև օտարերկրյա պետությունների ֆիզիկական անձանց նկատմամբ, որոնք համարձակվում են պահպանել Իրանի հետ հարաբերությունները: Դա մարտահրավեր էր Հայաստանին, որը շատ առումներով տնտեսապես կապված է Իրանից:

2018 թ. հոկտեմբերին ԱՄՆ ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջոն Բոլթոնը այցելեց Հայաստան, Ադրբեջան ու Վրաստան` ստանալու աջակցություն Իրանի հետագա մեկուսացման հարցում: Զեկույցներում նշվում է, որ Վաշինգտոնը լոբբինգ է անում Իրանի հետ Հայաստանի սահմանը փակելու համար` Թուրքիայի հետ սահմանը բացելու միջոցով:

Երևան այցի ժամանակ Բոլթոնն ասել է վարչապետ Փաշինյանին, որ ԱՄՆ-ն Իրանի նկատմամբ պատժամիջոցներ է իրականացնելու և հայ-իրանական սահմանը «մեծ խնդիր է»: Փաշինյանն ասել է հետևյալը. «Մենք հարգում ենք ցանկացած երկրի խնդրանքն ու ազգային շահերը, բայց Հայաստանն էլ ունի իր շահերը, որոնք միշտ չէ, որ համընկնում են մյուս երկրների շահերին ու գաղափարներին»: Բայց, ինչպես ասում են, կարող են տարբերակներ լինել:

Պետք է ընդգծել, որ Վաշինգտոնը, չնայած Իրանի նկատմամբ թշնամական քաղաքականությանը, միշտ  հանդուրժել է  Հայաստանի ու Իրանի համագործակցությունը: Նման հանդուրժողականությունը պայմանավորված է  Հայաստանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակի մասին ԱՄՆ-ի իրազեկվածությամբ: Առանց Իրանի հետ ընդլայնված կապերի, Հայաստանը կկանգնի սոցիալական ու տնտեսական խնդիրների առաջ: Բացի այդ, հայկական լոբբին մեծ ազդեցություն ունի Վաշինգտոնում, հատկապես ԱՄՆ Կոնգրեսում: Դա հաստատում է Հայաստանի նկատմամբ ԱՄՆ-ի ցանկացած պատժամիջոցի բացակայությունը: Ահա թե ինչու Ջոն Բոլթոնը հնչեցրեց առաջարկներ, ոչ թե նախազգուշացումներ, կամ սպառնալիքներ: Վերջերս ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոնի նախագահ Սուրեն Սարգսյանն ասել է. «Վաշինգտոնը լիովին տեղյակ է տարածաշրջանում գոյություն ունեցող իրավիճակին և իրողություններին: Սա նշանակում է, որ ԱՄՆ-ն երբեք չի ճնշի Հայաստանին՝ պահանջելով մերժել Իրանին կամ Ռուսաստանին: Եվ դա լավ է, քանի որ Վաշինգտոնը գիտի, որ մենք չենք կարող գոյատևել առանց Իրանի ու Ռուսաստանի … »:

Ինչպես հայտնի է, բացի Միացյալ Նահանգներից Իրանն ունի ևս մեկ «մեծ բարեկամ», Իսրայելը: Ակնհայտ է, որ հայ-իրանական հարաբերությունների ամրապնդումը չեն ողջունում Երուսաղեմում, և Երևանը դա գիտակցում է: Հայկական դիվանագիտությունը տարբեր միջոցներ է ձեռնարկել Իսրայելի բացասական արձագանքը չեզոքացման համար: Վարչապետ Փաշինյանի Իրան կատարած այցից անմիջապես հետո ՀՀ փոխարտգործնախարար Գրիգոր Հովհաննիսյանը այցելեց Իսրայել և քննարկեց Իսրայելում դեսպանատուն բացելու հարցը՝ «երկկողմ հարաբերությունները նոր մակարդակի բարձրացնելու համար»: Հայկական պատվիրակությունը նաև անդրադարձել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ՀՀ արտգործնախարար Զոհրաբ Մնացականյանի Իսրայել առաջիկա այցի հետ կապված կազմակերպչական հարցերին:

Ամենայն հավանականությամբ, վարչապետ Փաշինյանի արտաքին քաղաքականության հիմնական կետը և իր կառավարության հիմնական նպատակը հանդուրժողականությունն է ու օտարերկրյա պետությունների՝ Մոսկվայի, Թեհրանի, Վաշինգտոնի, Բրյուսելի ու Երուսաղեմի հետ հետ հարաբերություններում խնդիրների բացակայությունը:

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանում իշխանափոխությունն ու Իրանի և նրա գործընկերների նկատմամբ ԱՄՆ-ի լայնածավալ պատժամիջոցները չեն ազդել հայ-իրանական հարաբերությունների կայունության վրա: Այս պայմաններում քիչ հավանական է, որ հայ-իրանական սահմանը փակվի, Հայաստանի լիակատար շրջափակումը շատ անհնար է: Ավելին, փոքր Հայաստանը, որը բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն է վարում, դարձել է Հարավային Կովկասում անվտանգության ապահովման կարևոր գործոն:

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Write a comment