Վրաց-ադրբեջանական սահմանագծի խնդիրներն ու հնագույն քրիստոնեական համալիրը

Վրաց-ադրբեջանական սահմանագծի խնդիրներն ու հնագույն քրիստոնեական համալիրը

Հոդվածի առանցքում

  • 2019 թվականի ապրիլի 20-ին Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլին  Europa Nostra մշակութային և բնական ժառանգության միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչների հետ այցելել է ժայռափոր վանքերի, եկեղեցիների և ավերակների հայտնի վայրը, որը վրացիները կոչում են Դավիթ Գարեջա, իսկ ադրբեջանցիները՝ Քեշքիչիդագ: Վայրն անցնում է երկու երկրների միջև սահմանով: Զուրաբիշվիլիի գլխավորած պատվիրակությունը հանդիպել է տեղի քահանաներին, լուսանկարվել  Վրաստանի սահմանապահ ծառայության աշխատակիցների հետ և կոչ է արել Ադրբեջանին արագացնել սահմանի տարանջատումը։

Ուշադրությանն արժանի

 

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո 15 հանրապետությունների միջև վարչական սահմանները դարձան միջազգայնորեն ճանաչված պետական սահմաններ: Սակայն, նույնիսկ խորհրդային տարիներին վարչական սահմանների որոշ հատվածներում եղել են խճճված ու անորոշ խնդիրներ, որոնք ժառանգել են նորանկախ պետություններից շատերը և դրանք պահպանվում են մինչև այսօր:

Առայժմ Ադրբեջանը միայն Ռուսաստանի հետ է ավարտել իր սահմանների լիակատար սահմանազատումը, որի վերաբերյալ երկու երկրները համաձայնության են եկել 2010 թվականին: Ադրբեջանի միջազգայնորեն ճանաչված տարածքի մի մասը Հայաստանի հսկողության տակ է 30 տարվա ռազմական հակամարտության հետևանքով և նրանց ընդհանուր սահմանի սահմանագծումը հեռավոր ապագայում է: Միաժամանակ, դեռևս լիարժեք սահմանազատված չեն Ադրբեջանի և Վրաստանի սահմանները, չնայած, որ երկու հարևանների միջև բարեկամական հարաբերությունները 1990-ական թվականներին արդեն ռազմավարական մակարդակի էին հասել:

2019 թվականի ապրիլի 20-ին Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլին  Europa Nostra մշակութային և բնական ժառանգության միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչների հետ այցելել է ժայռափոր վանքերի, եկեղեցիների և ավերակների հայտնի վայրը, որը վրացիները կոչում են Դավիթ Գարեջա, իսկ ադրբեջանցիները՝ Քեշքիչիդագ: Վայրն անցնում է երկու երկրների միջև սահմանով: Զուրաբիշվիլիի գլխավորած պատվիրակությունը հանդիպել է տեղի քահանաներին, լուսանկարվել  Վրաստանի սահմանապահ ծառայության աշխատակիցների հետ և կոչ է արել Ադրբեջանին արագացնել սահմանի տարանջատումը։

Համալիրը, որը 25 կիլոմետր տարածվում է լեռնաշղթայի երկայնքով, լուրջ խոչընդոտ է վրաց-ադրբեջանական պետական սահմանում և պարբերաբար սպառնում է խաթարել երկկողմ հարաբերությունները: Վրացիների և վրաց ուղղափառ եկեղեցու համար դա սրբավայր է և կոչվում է վեցերորդ դարում տարածաշրջան եկած 13 սիրիացի քրիստոնյա վանականներից մեկի անունով: Հիմնականում մահմեդական բնակչություն ունեցող Ադրբեջանի համար այս վայրը կարևոր է երկրի քրիստոնեական անցյալի և կովկասյան Ալբանիայի ժառանգության առումով՝ նախքան արաբական ներխուժումն ու իսլամացումը: Ադրբեջանի քրիստոնեական անցյալը և կովկասյան Ալբանիայի ժառանգությունն առավել զգայուն հարցեր են դարձել Հայաստանի հետ ընդհարումից հետո: Այն Ադրբեջանին դրդել է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել այս անցյալին ու դրա իրավահաջորդի իր դերին:

1836 թ.-ին Հարավային Կովկաս ցարական Ռուսաստանի ներխուժումից հետո ռուս կայսր Նիկոլայ I- ի հրամանով վերացվեց ալբանական եկեղեցին և ամբողջ ունեցվածքը փոխանցվեց հայկականին: Արդյունքում ալբանական եկեղեցին վերածվեց հայկականի, քրիստոնյա բնակչությունն էլ ձուլվեց հայերի հետ: Հետագայում սա դարձավ Ադրբեջանի նկատմամբ Հայաստանի տարածքային պահանջների պատմական փաստարկ: 2003 թվականին Ադրբեջանը վերականգնեց ալբանական եկեղեցին՝ հիմնվելով Նիջի փոքրիկ քրիստոնյա գյուղական համայնքի վրա, Ադրբեջանի կենտրոնում ապրող քրիստոնյա ալբանացիները Հայաստանի պատմական փաստարկները զսպելու միջոց են: Դավիթ Գարեջա / Քեշիքչիդագի այս պատմական նշանակության շնորհիվ, 2007 թվականին Ադրբեջանը սահմանի իր կողմում հիմնեց Քեշիքչիդագի պետական պատմամշակութային արգելոց:

Ադրբեջանն ու Վրաստանը մինչև հիմա 480 կմ ընդհանուր սահմանից համաձայնության են եկել 314 կմ-ի հարցում: Դա ձեռք է բերվել 1995 թվականից գործող Երկկողմ սահմանային հանձնաժողովի 11 նիստի ընթացքում: Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարության մամուլի քարտուղար Լեյլա Աբդուլլաևայի խոսքերով,  սահմանների սահմանագծման հիմնական փաստաթղթերը քարտեզներն են, որոնք հաստատվել են 1938 և 1963 թվականներին: Նա ընդգծել է, որ մինչև օրս այդ փաստաթղթերի վերաբերյալ որևէ խնդիր չի եղել։ Ըստ փաստաթղթերի, Բետուբանի վանքը Ադրբեջանի տարածքում է և Վրաստանը դա չի սակարկում: Սակայն տեղանքի հիմնական երկու եկեղեցական համալիրները`Ուդաբնոն և Չիչխուտուրին, զբաղեցնում են ամենավիճահարույց տարածքները, որտեղ երկու կողմերը վիճարկում են յուրաքանչյուր սանտիմետրը: Այս տարաձայնությունը լուծելու համար Թբիլիսին առաջարկել է հողատարածքների փոխանակում սահմանի մյուս հատվածներում, սակայն Բաքուն այն չի ընդունել: Հաշվի առնելով երկկողմ հարաբերությունների ռազմավարական նշանակությունը, կողմերը պայմանավորվել են պահպանել ստատուս քվոն, քանի դեռ բանակցությունները շարունակվում են, ինչը թույլ է տալիս քահանաներին, ուխտավորներին և զբոսաշրջիկներին այցելել տեղանքը:

Երբ Վրաստանի նախագահն  անցյալ ամիս եկավ Դավիթ Գարեջա, վիճահարույց տարածքներով շրջելիս  նա լուսանկարվեց վրացի սահմանապահների և Europa Nostra-ի անդամների հետ, որը զբաղվում է «վտանգված» մշակութային վայրերի պահպանման հարցով: Սա նյարդայնացրել է Ադրբեջանին: Ապրիլի 25-ին, ուղղափառ եկեղեցու Զատիկից առաջ, Բաքուն տեղանքը մի քանի օրով փակեց քահանաների և այցելուների համար: Երկկողմ խնդիրը շուտով լուծվեց նախարարների մակարդակով և վերականգնվեց մուտքը վանական համալիրներ:

Տեղանքի ժամանակավոր փակումը, այնուամենայնիվ, շատ արագ օգտագործեցին Վրաստանի որոշ ազգայնական, մարգինալ և պոպուլիստական ​​քաղաքական գործիչներ, նրանց գործողություններն ու հայտարարությունները բորբոքեցին երկու պետության հասարակական հույզերը: Օրինակ, Վրաստանի արտախորհրդարանական աշխատանքային կուսակցության ղեկավար Շալվա Նաթելաշվիլին այցելեց տեղանք և ադրբեջանցիներին ստորացնելով կոչեց «Կենտրոնական Ասիայի բարբարոսներ, ոչ քաղաքակիրթ մարդիկ»: Վրաստանի պաշտպանության նախկին նախարար Իրակլի Օկրուաշվիլին էլ իր ֆեյսբուքյան էջում հպարտորեն գրել է, թե ինչպես է 2005 թ. (2005 թ. Փետրվար), իր ադրբեջանցի գործընկերոջը սպառնացել Վրաստանից վտարել 500 հազար ադրբեջանցիների: Այս հայտարարությունները երկու երկրների սոցիալական ցանցերում հանգեցրին թեժ, ազգայնական բանավեճերի: Որոշ դիտորդներ պնդում են, որ երրորդ ուժերը շահագրգռված են երկկողմ հարաբերությունների թունավորմամբ ու կործանմամբ, և դա առաջին անգամ չէ: Հունվարին Վրաստանում հայերով բնակեցված քաղաքում կանգնեցրին Ղարաբաղում ադրբեջանական ուժերի դեմ կռված վետերանի հուշարձանը, ինչն առաջացրեց Բաքվի վրդովմունքը:

Վրաստանում այս բոլոր զարգացումները համընկել են հակաթուրքական և հակա-ադրբեջանական աճող քարոզչության հետ: Սահմանազատման հարցին վերջնական լուծում տալու համար Ադրբեջանի նախագահը վերջերս փոխարտգործնախարար է նշանակել Խալաֆ Խալաֆովին: Խալաֆովը համարվում է փորձառու և պրոֆեսիոնալ դիվանագետ, որը որոշակի փորձ ունի սահմանագծման հարցում: Ակնհայտ է, որ Ադրբեջանն ու Վրաստանը գիտակցում են, որ չափազանց մեծ կլինի կորուստը, եթե հնարավոր բոլոր միջոցները չձեռնարկվեն երկկողմ խնդիրների լուծման համար:

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ

 

 

Write a comment