Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտումը և արդարության միջազգային իրավունքի կիրառումը

Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտումը և արդարության միջազգային իրավունքի կիրառումը

Հոդվածի առանցքում

  • Օսմանյան կայսրության անցյալի մասին հասարակական քննարկումն ամբողջությամբ արգելված է Թուրքիայում, քանի որ Թուրքիայի գործող քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածը պատիժ է սահմանում և քրեական պատասխանատվություն թուրքերի նկատմամբ վիրավորանքի դեպքում: Շատ լրագրողներ և ակտիվիստներ, այդ թվում թուրք գրող Օրհան Փամուկը, Թուրքիայում քրեական պատասխանատվության ենթարկվեցին թուրքական քրեական օրենսգրքի այս հոդվածով, քանի որ նրանք խիստ դատապարտում էին անցյալում Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ տեղի ունեցած վայրագությունները:

Ուշադրությանն արժանի

 

Ուղիղ հարյուր չորս տարի առաջ աշխարհը ականատես եղավ առաջին համակարգված ցեղասպանությանն այն ժամանակ, երբ միջազգային իրավունքը 1944 թվականին Ռաֆայել Լեմկինի «ցեղասպանություն» եզրի ընդունումից առաջ չուներ իրավական կամ կանխարգելման համար կոնկրետ միջոցներ: Օսմանյան կայսրությունում ապրող հայերի դժբախտությունը լայնորեն քննարկվել է որպես մարդկային պատմության մեջ արձանագրված խոշոր իրադարձություններից մեկը, քանի որ այն հարյուր հազարավոր հայերի կյանք է խլել, մինչդեռ թուրքական կառավարությունը հերքում է Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները հայերի նկատմամբ: Հայերին կոտորելու ճանապարհին Օսմանյան Թուրքիայում գլուխ էր բարձրացրել ազգայնականությունը: Բացի այդ արդարացիորեն հայ ժողովուրդը հայտնվել էր Ռուսաստանի և Թուրքիայի՝ երկու ռազմատենչ ուժերի միջև և հետագայում որպես կոտորածի իրականացման լավ պատրվակ հանդես է եկել այն, որ որոշ հայեր հավատարիմ են եղել Ռուսաստանին: Հայոց ցեղասպանությունը կատարվել է Օսմանյան կայսրությունից ամբողջ հայ բնակչության վերացման հիմնական շարժառիթով:

Հայերի նկատմամբ դաժանություններին տրվել է լեգիտիմություն, քանի որ թուրքական կառավարությունը հրապարակեց արտաքսման և բռնագրավման մասին օրենքներ, որը հայ ժողովրդից ազատվելու և, ի վերջո, նրանց ունեցվածքը ձեռք բերելու օրինական ճանապարհ էր համարվում: Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության և կենտրոնական եվրոպական ուժերի պարտությունից հետո 1919 թ. Փարիզում դաշնակիցները ձեռնարկեցին գործողություններ Հայոց ցեղասպանության ոճրագործների դեմ խաղաղ համաժողովի ժամանակ: Հանցագործների համար դատավարության անցկացման որոշումը հանգեցրեց Սևրի պայմանագրին, քանի որ 230-րդ հոդվածում նշվում է, որ Օսմանյան կայսրությունը «պետք է հանձնի դաշնակից պետություններին այն անձանց, ում հանձնումը կարող է պահանջվել վերջիններիս պատասխանատվության ենթարկելու 1914 թ. օգոստոսի 1-ի դրությամբ Օսմանյան կայսրության մաս կազմող տարածքներում կատարված ջարդերի համար: «Այնուամենայնիվ, Հայոց ցեղասպանությունը դատապարտող դիվանագետների փորձը մոռացության էր մատնվել, քանի որ դատախազները ոչ մի ամուր ապացույց չեն գտել, և ի վերջո, նրանցից շատերը ազատ են արձակվել առանց մեղադրանքի:

Օսմանյան կայսրության ծրագրված մտադրությունը գնահատելու և համակարգված կերպով հայ բնակչությանը բնաջնջելու հարցերը այսօր շարունակում են մնալ արդիական: 1948 թվականին ընդունված Ցեղասպանության կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածի համաձայն, ցեղասպանությունը կարող է ապացուցվել, երբ այդպիսի գործողությունները կատարվել են ազգային, էթնիկ, ռասայական կամ կրոնական խմբերի դեմ, «այն ամբողջությամբ կամ մասամբ ոչնչացնելու մտադրությամբ»: Ընդհանուր հռետորական բառապաշարը, որը հաճախ օգտագործվում էր Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Թուրքիայի պատասխանատվության մասին, այն է, որ ցեղասպանությունների կոնվենցիա գոյություն չուներ այն ժամանակ, երբ այդ հանցագործությունները կատարվեցին: Այնուամենայնիվ, միջազգային իրավունքի արգելքը գտնվում է միջազգային իրավունքի խախտման նորմերի (JusCogens) բաղկացուցիչ մասում, որը բոլոր պետություններին կապում է նման հանցագործությունները վերացնելու և մեղավորներին արդարադատության առաջ բերելու հետ: Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի պետական ​​պատասխանատվությանը, որպես պատասխանատվություն կրող կողմ, որը ստանձնել է հայ բնակչության ոչնչացման նախաձեռնություննը իր տարածքում, հետաքրքիր է դիտարկել, որ Օսմանյան կայսրությունը դադարել է գոյություն ունենալ Առաջին համաշխարհային պատերազմի հաղթանակից հետո և Քեմալ Աթաթուրքի աշխարհիկ Թուրքիայի հանդես գալուց հետո այն ժխտում է անցյալում տեղի ունեցած նման գործողությունների պատասխանատվությունը և տուժողին փոխհատուցում վճարելը, ի տարբերություն այն բանի, թե ինչպես Գերմանիան երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ընդունել է իրենց նացիստական ​​անցյալը և որդեգրել ժառանգներին փոխհատուցում տրամադրելու քաղաքականությունը: Անցյալի մեղավորությանը ներգրավելու փոխարեն, Թուրքիայի հանրապետությունը, կարծես թե, տարբերակված մեթոդներով անտեսել է փաստացի իրականությունը:

Որպես օրինակ, երբ անցյալ տարի աշխարհի ողջ հայկական սփյուռքը հարգանքի տուրք մատուցեց 103-րդ տարելիցին, Թուրքիայի նախագահը որակել էր Ցեղասպանության մասին մեղադրանքները Թուրքիայի դեմ «շանտաժ»: Ավելին, Օսմանյան կայսրության անցյալի մասին հասարակական քննարկումն ամբողջությամբ արգելված է Թուրքիայում, քանի որ Թուրքիայի գործող քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածը պատիժ է սահմանում և քրեական պատասխանատվություն թուրքերի նկատմամբ վիրավորանքի դեպքում: Շատ լրագրողներ և ակտիվիստներ, այդ թվում թուրք գրող Օրհան Փամուկը, Թուրքիայում քրեական պատասխանատվության ենթարկվեցին թուրքական քրեական օրենսգրքի այս հոդվածով, քանի որ նրանք խիստ դատապարտում էին անցյալում Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ տեղի ունեցած վայրագությունները:

Ժամանակակից Թուրքիայի պետական ​​պատասխանատվությունը անցյալում տեղի ունեցած գործողությունների համար միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, ժամանակակից գիտնականների մոտ առաջացնում է անցյալի կապի և պետական ​​պատասխանատվության բացահայտման պահանջ: Իրավապաշտպան Վահագն Ավեդյանը «Պետական ​​ինքնություն, շարունակականություն և պատասխանատվություն» վերնագրով իր հոդվածում նշում է , որ Հայոց ցեղասպանության համար «պատասխանատվություն է կրում ժամանակակից Թուրքիան, քանի որ այն Օսմանյան կայսրության շարունակությունն է»: Նրա պնդումը հիմնված է այն փաստի վրա, որ միայն փոքր փոփոխություններ տեղի ունեցան այնտեղ, երբ հանրապետությունը փոխվեց կայսրության: Նա ցույց է տալիս, որ պատերազմական հանցագործությունների մեջ մեղադրվողներից շատերը և անօրինական բռնագրավումներ իրականացնողները հանրապետությունում ստացան բարձր պաշտոններ և գրեթե ոչ մեկը չդատապարտվեց միջազգային իրավունքի խախտումների համար:

Փաստաթղթերի պակասը և թուրքական կառավարության անընդհատ ժխտումը, ինչպես նախկինում, այնպես էլ ներկա ժամանակահատվածում, միշտ էլ խոչընդոտում է հայերի դեմ կատարված դաժան արարքների համար պատասխանատվության ենթարկմանը, սակայն  այնուամենայնիվ, որոշ վկաների կողմից ներկայացված ապացույցները ցույց են տալիս Օսմանյան կայսրության ոչնչացման հստակ մտադրությունը հայ համայնքի դեմ իրենց կայսրությունում: Որպես օրինակ, Խարբերդի ամերիկյան հյուպատոսության կողմից գրված հիշողություններում Լեսլի Դևիսը հստակ վկայություն է տալիս Խարբերդի նահանգում հայ խաղաղ բնակիչների ահավոր կոտորածի մասին: Երբ խոսքը վերաբերում է նման անբարոյական գործողությունների դիտավորյալ հետապնդման մասին, պարզ է, որ Օսմանյան կայսրությունը ունեցել է հստակ մտադրություն իր հայ համայնքի դեմ: Քանի որ անհատական ​​պատասխանատվությունը գտնվում է պետական ​​վերահսկողության ներքո մեջ, պետական ​​պատասխանատվության վերաբերյալ մտահոգությունը կարող է լինել իդեալական միջոց միջազգային իրավունքի տեսանկյունից Թուրքիայի դեմ կիրառելու համար: Թուրքիային արդարության կանչելու համատեքստում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը կարող է իդեալական ատյան հանդիսանալ, քանի որ և Թուրքիան, և այսօրվա դրությամբ Հայաստանը հանդիսանում են այս դատարանի անդամ: Այնուամենայնիվ, Հայոց Ցեղասպանության համար գործերի բացակայության պատճառով ՄԻԵԴ-ը կարող էր փաստարկներ ներկայացնել այլ գերագույն դատարաններ, որտեղ խրախուսվում է դատարանների դատավորների միջև երկխոսությունը: Անշուշտ, նույնիսկ ֆունկցիոնալ մասնագիտացված տրիբունալները շարունակում են մնալ ինտեգրված և փոխկապակցված համակարգի մաս և օգտվել միջազգային իրավունքի նույն հիմնական աղբյուրներից:

Իհարկե, Միջազգային քրեական դատարանի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի միջոցով Թուրքիային պատասխանատվության կանչելը դժվար իրականացվող խնդիր է հստակ ապացույցների բացակայության և այլ անոմալիաների պատճառով, սակայն արդարադատությանը հասնելու ճանապարհը կարող է լինել Հայաստանի և Թուրքիայի պետությունների միջև փոխադարձ հաշտեցման գործընթացի միջոցով: Ֆրանսիայի և Գերմանիայի ներկա բարեկամությունը մեզ ցույց տվեց, որ թշնամիները կարող են դառնալ լավ բարեկամներ, որը ի վերջո բժշկում է անցյալի հիշողությունները: Քանի որ դա եղել է ավելի քան 100 տարի առաջ, և քանի որ այս հանցագործությունները տեղի են ունեցել հայ ժողովրդի դեմ, Թուրքիան պետք է զոհերից ներողություն խնդրելու մասին հայտարարություն հրապարակի և ես կարծում եմ, որ նման գործողությունը, որը գալիս է պետության կողմից, պատասխանատվության առումով ավելի տրամաբանական է, քան միջազգային իրավունքի ատյաններում անորոշ զարգացումները՝ արդարություն հասնելու համար:

 

Write a comment