Բացահայտելով իմ Հայաստանը. ցեղասպանությունից մեկ դար անց

Բացահայտելով իմ Հայաստանը. ցեղասպանությունից մեկ դար անց

Հոդվածի առանցքում

  • Տարիներ շարունակ ճամփորդությունը հետաձգելուց հետո Լիլա Ռապտոպուլոսն, ի վերջո, զգացմունքային տուր արեց դեպի նախնիների երկիր:

Ուշադրությանն արժանի

Փետրվարն էր, Հայաստանը ձայնեց ինձ: Մի օտարականի հանդիպեցի: Երբ իմացավ, որ հայ եմ, միանգամայն նորմալ հարց տվեց՝ եղե՞լ եմ այնտեղ: Ոչ՝ ասացի: Պապիկս, մեծ տատս ու պապս ցեղասպանությունը վերապրածներ են: Նախկին օսմանյան կայսրության այդ հատվածի հայկական պատմության հետքերը գրեթե վերացված են: Երկիրը, որը չի եղել օսմանյան կայսրության լծի տակ, երբեք չեմ մտածել, որ իմ Հայաստանի նման կլինի:

-Մի օր կգնամ,- ասացի ես: Շատ անգամներ էի դա ասել, գրեթե ամբողջ կյանքս:

-Հա՜հ,- պատասխանեց նա,- Ես վաղուց էի ուզում գնալ: Ընկերուհիս գնացել է, ու ասաց, որ լավագույն ժամանակն է անցկացրել այնտեղ: Մշակույթ, համեղ սնունդ, գերազանց երաժշտություն և լեռներ… Ուրիշ ի՞նչ է պետք:

Ես փայլատակեցի: Նա գնում էր Հայաստա՞ն: Երկիր, որի մասին միշտ մտածել էի, որպես խորհրդանշական մի վայր, բայց ոչ տուրիստական, որտեղ կարելի է էժան արձակուրդ անցկացնել: Եթե նա կարող էր, իսկ նա, իհարկե, կարող էր, ինչո՞ւ էի ես այդքան երկար մտածում ու ձգձգում իմ ճամփորդությունը:

Մայիսին կրկին ձայնեց Հայաստանը: The Financial Times-ը երկրում թավշյա հեղափոխությունն էր լուսաբանում։ Մեկ ամիս խաղաղ ցույցերից հետո հայերը հասան վարչապետի հրաժարականին, նրա փոխարեն երկրի ղեկը վերցրեց ընդդիմադիր լիդեր Նիկոլ Փաշինյանը: Հեղափոխությունը կատարյալ հաջողություն էր: Իմանալով իմ արմատները՝ խմբագիրս իմ կարծիքը հարցրեց կատարվածի մասին:

«Անկեղծ ասած, շատ քիչ բան գիտեմ»,- ասացի նրան: Ցեղասպանությունից մի քանի տարի հետո Հայաստանը Խորհրդային միության մաս կազմեց, որտեղ մնաց 70 տարի: Մայրիկիս ընտանիքը կարծում էր, որ արևելահայերը ավելի շատ ռուսական մշակույթի կրող են, իսկ մենք՝ մի մշակույթի, որը ներառում էր և հունականը, և հայկականը, և հրեականը, որոնք կողք կողքի գոյություն էին ունեցել Օտտոման կայսրության մեջ: Մենք մեզ համարում ենք արևմտահայեր՝ սփյռուքի անդամներ: Երբ մեր ընտանիքը փախավ, իր հետ տարավ նաև այդ մշակույթը:

Տարբեր ուտելիք: Տարբեր խոսվածք: Ես անընդհատ լսել եմ սա, և դա ինձ դուր չի եկել: Ո՞ւմ եմ խաբում: Ինչո՞ւ երբեք չեմ եղել Հայաստանում: 3-րդ անգամ Հայաստանը երևակվեց հուլիսին: Նյու Յորքում սպասվող միջոցառման հրավեր ստացա: Գրող Փիթեր Բալաքյանը պետք է խոսեր, որի 1997-ին գրված  «Ճակատագրի սև շունը» հուշերն Ամերիկայում հայ մեծանալու մասին ռեզոնանսային հետազոտություն էր: Հոգնած էի, բայց մետրո նստեցի ու գնացի: Միջոցառման կեսն էր, ընտանեկան չաթում գրեցի.

«Հայկական միջոցառումից եմ գրում: Գիտեի՞ք, որ գինու հնագույն հնձանը Հայաստանում է: Ուտելիքը տարօրինակ է: Նախաճաշին՝ բաստուրմա: Աշխարհի ամենաապահով երկրներից մե՞կը: Լավ, համոզեցիք: Գնում եմ: Սեպտեմբերին: Ո՞վ է ուզում միանալ»:

Քույրս պատասխանեց. «Սեպտեմբերը վաղն է, գուցե եկո՞ղ տարի»:

Միևնույն ժամանակ Հայաստանը նաև մորս էր ձգում: Երբ ես զանգեցի նրան գիշերը, նա մի կնոջ հետ խոսակցության մասին պատմեց: «Մի՛ սպասիր հաջորդ տարվան,- ասել էր այդ կինը,- այն լուսինը չէ: Մեծ խնդիր չէ այնտեղ հասնելը: Պարզապես գնա»: Մեզ համար այն, իսկապես, լուսին էր: Բայց մարդիկ եղել էին լուսնի վրա: Եվ ես տոմս պատվիրեցի իմ ու ծնողներիս համար: «Ռապտոպուլոս» ազգանունը հանրային փաստ է իմ հունական էության մասին: Հայկականը զուտ մշակութային է, պարզապես գաղափար: Այն պահելու համար պետք էր լրացուցիչ ժամանակ ծախսել: Իմ ծննդավայր Բրուքլինում յուրաքանչյուր հայ կապ ունի ինձ հետ: Երբ երեխա էի, ամերիկացի ընկերներիս ծնողներին բացատրում էի ցեղասպանության նրբությունները: Հայաստան չայցելելը հետաձգման պես մի բան էր թվում, բայց այդպես չէր: Դա փակուղի էր: Գուցե այն վտանգ էր ներկայացնում, տրավմայի աղբյուր: Իմ ընտանիքն էլ սփյուռքում ապրող շատերի պես թյուր պատկերացում ուներ, թե ինչպիսին կլիներ երկիրը: Մենք վստահ չէինք, որ այնտեղ կգտնենք մեզ:

Հայաստանը հիմա փոքր է՝ 2.9 մլն քրիստոնյա ազգաբնակչությամբ: Արևմտյան զբոսաշրջիկների համար այնտեղ այցելելը բավական էժան է, հետևաբար՝ մենք վարորդ վարձեցինք ամբողջ ճամփորդության համար՝ Ռաֆայել Հովակիմյանին, և 3-օրյա զբոսավար՝ Կատար Թասլակյանին: Երկուսն էլ ընտանիքի անդամի պես դարձան: Ֆոտոներիս կեսը նրանց հետ է:

Ժամանման գիշերը Ռաֆայելն օդանավակայանում էր: «Հայաստանը ողջունում է ձեզ,- ասաց նա,- Գիտեմ, որ կսիրեք այս երկիրը: Բոլորն են սիրում»: Առաջին երկու օրը ծնողներս և ես չէինք դադարում կրկնել. «Չեմ հավատում, որ Հայաստանում եմ»: Երևանը եվրոպական փոքրիկ քաղաքի նման էր՝ բացօթյա սրճարաններով և գինետներով, եզակի թանգարաններով, սիմետրիկ կենտրոնական հրապարակով: Ձյունածածկ Արարատը միշտ տեսադաշտում էր. բիբլիական լեռը, ուր էր իջել էր Նոյի տապանը: Մայրս անընդհատ մանկությունից ֆրազներ էր հիշում: Շուկայում նա շրջվեց ինձ ու ասաց. «Մայրս ասում էր՝ քանի է: Սա նշանակում է՝ ի՞նչ արժե: Տե՛ս»: Տեղացու վստահությամբ նա վաճառողին դիմեց՝ քանի՞ է: Նա հայերեն ամբողջական նախադասությամբ պատասխանեց: «Կներեք, ես իրականում չգիտեմ՝ դա ինչ է նշանակում,- ասաց մայրս,- պարզապես ուզում էի ճշտել՝ կաշխատի՞, թե՞ ոչ»: Մենք գտել էինք աշխարհում մի վայր, որտեղ մեր ընտանեկան գաղտնի լեզուն հասկանում էին:

Ծնողներս հանդիպել էին Նյու Յուրքում և հասկացել, որ իրենց ընտանիքները հարևաններ են եղել Փոքր Ասիայում: Երկուսն էլ նույն տեղից էին, պատմության ընթացքում խառնվել ու վերադասավորվել էին կայսերական շախմատային խաղում, որտեղ նրանք չէին թելադրողը: Երբ պապիկներս հանդիպել էին առաջին անգամ, մեկը հունարեն չէր խոսում, մյուսը՝ անգլերեն: Նրանք թուրքերեն էին խոսել՝ իրենց ճնշողների լեզվով:

Հայաստան գալուց մի քանի օր էր անցել, հորս հարցրի՝ ինչպես է զգում այստեղ: Ամեն օր զբոսնում էինք Երևանում, եղանակը տաք էր, արևոտ ու չոր: «Կարծես փոփոխության եզրին լինի,- ասաց նա,- Կարծես, Հունաստանը լինի 1970-ականներին: Նույնն է թվում, բայց իմը չէ: Այստեղ, սակայն, հայը դո՛ւ ես: Դո՛ւ ինչպե՞ս ես զգում»: Այդ պահին այնքան երջանիկ զգացի: Հունաստանը մայրիկինս չէր, Հայաստանն էլ՝ հայրիկինս, բայց երկուսն էլ կարող էին իմը լինել:

3 օր մենք եղանք քաղաքից դուրս, դրամատիկ տեսարանների հանդիպեցինք՝ վառ դեղին լեռներ, շողշողուն կապուտակ Սևան, լեռները շարունակող կիրճեր, լեռներում թաքնված և հողից աճող փոքրիկ մատուռներ, որոնք կարծես արմատներ գցած լինեին այնտեղ: Անցանք գյուղերով, որոնք պարուրված էին սովետական անցյալի հուշերով. ցեմենտե տներ՝ անագե տանիքներով, լքված մեծ գործարաններ:

Մի օր երեկոյան մենք քայլեցինք դեպի 6-րդ դարի վանական համալիրի՝ Օձունի ստորգետնյա անցումները։ Տեղական փառատոնն ավարտվում էր, երեխաներն իրար հետևից էին ընկել։ Աչքերս բարձրացրի՝ տեսնեմ մայրս նստած է հուշարձանի աստիճաններին՝ շրջապատված երեխաներով։ Նրանք իրար թև թևի տված նստել էին, ինչպես հին ընկերներ՝ երգելով «Հայաստա՜ն, Հայաստա՜ն»։ Երբ հեռացանք, մի փոքրիկ տղա իր իմացած քիչ անգլերենով ասաց «Ցտեսություն․․․ Սիրում եմ ձեզ»։ «Օ՜հ, ես էլ ձեզ եմ սիրում,- ասաց մայրս՝ ձեռքերը մեկնելով,- Արի Բոստոն, այնտեղ կարող ես իմ տանը մնալ»։ Այն, ինչի մասին անհանգստանում էին, որ կարող է՝ մեզ չգտնենք այստեղ, հանկարծ ծիծաղելի դարձավ։ Շատ տարիներ էինք կորցրել, երբ այս երկիրը կարող էր շատ ավելի շուտ դառնալ մեր մյուս տունը։

Մորս հայրը՝ Մանուել Բոզբեկյանը վերապրել է ցեղասպանությունը, որի ժամանակ ավելի քան մեկուկես միլիոն հայ է սպանվել։ Ես հաճախ էի պատմում Բոզբեկյանի պատմությունը։ Դա կարծես պատմությունը պահելու միակ ճանապարհն էր։ Այնպես որ, հիմա էլ ձեզ կպատմեմ։ 1915 թվականն էր, Մանուելը 6 տարեկան էր։ Մի գիշեր ընթրիքին հորը տնից դուրս էին տարել ու գնդակահարել։ Ընտանիքի մյուս անդամներին՝ մորը, եղբորը, քրոջն ու իրեն քշել էին Սիրիայի անապատ քայլող մարդկանց երկար շարքը։ Նրանք բոլորը դատապարտված էին մահվան։

Այդպես շատ հայեր մահացան։ Նրանք թալանվեցին, զրկվեցին սննդից ու ջրից, հաճախ նրանց բռնաբարում էին ու սպանում։ Մարդկանց շարքից դուրս էին գցում, ինչպես ճանճերի։ Եթե հիմա գնաք սիրիական անպատներ ու շոշափեք հողը, այնտեղ ոսկորներ կգտնեք։ Ճանապարհին ինչ-որ տեղ մեծ տատս ականատես էր եղել երկու երիտթուրք գեներալների կռվի, ու նրան տարել էին մոտակա քաղաք՝ վկայություն տալու։ Այդ ընթացքում նա իր երեք երեխաներին պետք է թողներ որբանոցում։ Ու նրան տարան մեկ տարով։ Կարող եմ պատկերացնել՝ թե նա ինչերի միջով է անցել, որ ողջ մնա։ Երբ վերադարձավ որբանոց, պապս միակն էր երեխաներից, որ ողջ էր մնացել։ Նկարագրելու համար միշտ թերսնուցում բառն էին օգտագործում։ Մինչդեռ Թուրքիայի որբանոցներում ցեղասպանության ժամանակ երեխաներին տանջում էին ու սովամահ անում։ Երկար դեգերումներից հետո Մանուելն ու մայրը նավ նստեցին, որը Կոստանդնուպոլսից Ամերիկա էր տանում Էլիս կղզով։ Այդ ժամանակ նա 13 տարեկան էր։ Երբ ես էի 13, իմ լոգարանն ունեի, CD-ների մեծացող ձայնադարան և աշխատանք՝ հարևանիս շանն էի զբոսանքի տանում։ Հայրը գնդակահարված, դեպի անապատ ձգվող քարավան, վկայություն, որբանոց, թերսնուցում, Էլիս կղզի։ Այս բառերը դաջված էին ուղեղիս մեջ։ Ասում են, որ այսպիսի տրավմաները սերունդների հետ են անցնում, որ ինձ մոտ ավելի թեթև տարբերակն է, ու այն կշարունակի թուլանալ իմ երեխաների մոտ։ Ինչպե՞ս կարող է սա ճշմարտություն չլինել։ Չէ՞ որ Մանուելն այն մարդն է, որը մեծացրել է մորս։

Հիմա սփյուռքը մեծ է՝ մոտ 11 միլիոն, և սփռված աշխարհով մեկ՝ Ռուսաստանից ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Լիբանան, Իրան և Արգենտինա։ Աշխարհի հրեաներից ընդամենը 3,5 միլիոնով է պակաս։ Ցեղասպանությունը դեռ խնդիր է․ Թուրքիան շարունակում է ժխտել այն, լոբբինգի և ստրատեգիական դաշնակիցների ճնշումների ներքո ԱՄՆ-ն, Մեծ Բրիտանիան, Իսրայելը կամ ընդհանուր 29 երկիր աշխարհում չեն ճանաչել ցեղասպանությունը։ Ես միշտ պաշտպանվել եմ պապիս պատմությամբ։ Բայց Հայաստանում անցկացրած 11 օրերի ընթացքում զգացի, որ իմ կապը ցեղասպանության հետ առավելություն է։ Ես կարող էի գալ այստեղ, ազատորեն ուսումնասիրել արմատներս։ Երբ պապիկս կյանքն էր դասավորում, Հայաստանը շարունակում էր պայքարել։ Խորհրդային տարիներին կյանքն այստեղ կայուն էր, բայց կախված Մոսկվայից, մինչև 1988-ը, երբ ավերիչ երկրաշարժը 25 հազար մարդու կյանք խլեց։ Երբ ԽՍՀՄ-ը փլուզվեց, իր հետ տարավ նաև տնտեսական աջակցությունը, որն ուներ երկիրը։ Այն մնաց առանց էլեկտրաէներգիայի սնուցման։ Չորս տարի հայերն ապրում էին օրը մեկ ժամ էլեկտրաէներգիայով։

Մարդիկ 1990-ականները հիշում են որպես «սև տարիներ», երբ Սևանի սիգն այն քիչ ուտելիքներից էր, որ կարող էին ուտել։ Նրանք հիշում են, թե ինչպես էին ծառեր կտրում՝ ցուրտ ձմռանը տունը տաքացնելու համար։ Հիշում եմ Ադրբեջանի հետ պատերազմը՝ 1988-1994 թվականներին Լեռնային Ղարաբաղի համար։ Չլուծված կոնֆիկտը մինչև հիմա համարվում է Եվրոպայի ամենապայթունավտանգ կետերից մեկը։ Հայաստանը դիվանագիտական լավ հարաբերություններ ունի բոլորի հետ, բացի երկու հարևաններից՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի։ Ռուսաստանի հետ լավ հարաբերությունները բարդության ևս մեկ շերտ են։ Թեև նրանք լավ հարաբերություններ ունեն, բայց Ռուսաստանը սիրում է, որ հետխորհրդային երկրները կախվածության մեջ լինեն իրենից։

Վերջին տարիներին Հայաստանն ապաստան դարձավ Միջին Արևելքում ապրող սփյուռքահայերի համար, ներառյալ ավեի քան 17 հազար սիրիահայերի։ Մի օր ընթրում էինք Տերյանի վրա գտնվող սիրիահայերի ռեստորանում։ Տիրուհին ասաց, որ կանչ էր զգացել, որը դժավարանում էր բացատրել, ինչն էլ նրան մշտական բնակության էր բերել Երևան 2013-ին։ Նրա ընկեր Դավիթը Հալեպից եկել էր Սիրիայում քաղաքացիական պատերազմը սկսելուց մի քանի ամիս առաջ։ Դավիթը 27 տարեկան է։ Նա մեզ միացավ մեկ բաժակ ռաքի շուրջ և ասաց, որ վիճակը լավ չէ, բայց կարող էր ավելի վատ լինել։ Նրա բախտը բերել էր։ Երկու տարում Հալեպում նրա ընտանիքը կորցրել էր ամեն ինչ։ Նրա մորաքրոջ տունը ռումբից էր պայթել, իր ընկերներից շատերին գողացել էին կամ սպանել, նրանք դեպրեսիա և ցավ էին զգում։ Բայց ասաց, որ չես կարող չափել ցավը։ Աֆրիկայում մարդիկ սովամահ են լինում, մենք մահանում ենք պատերազմից, ցավն, իրոք, համեմատելի չէ։

Կողքի սեղանին նստած սիրիահայերի ընտանիքը սկսեց խոսել մեզ հետ։ Հալեպում նրանք Դավիթի հետ դպրոց էին գնացել և այս ռեստորանում էին իրար տեսել, ճանաչել։ Իրենց տղայի ծննդյան տորթից առաջարկեցին։ Մենք ասացինք՝ ոչ, կարիք չկա։ Նրանք ծիծաղեցին, ու տղայի մայրը պատառաքաղի վրա առավ տորթն ու մոտեցրեց։ Կեր՝ ասաց նա։ Ահա և ես՝ Լիլան Բրուքլինից, կանգնած եմ հայ երիտասարդ կնոջ կողքին։ Նրա ընտանիքի պատմությունը նման է իմին, միայն թե վերջերս նա մեկ այլ տրավմա է ապրել։ Երբ նա կարիքի մեջ էր, այս երկիրը ընդունեց նրան, մշակութային հանդիպման մի վայր, որը ողջունեց նաև Դավիթին, Սյուզանին՝ ռեստորանի տիրուհուն, և ինձ։ Այս կինն ինձ կերակրում էր, որովհետև հայ էր, և այստեղ կարևոր է կերակրելը։ Հաջորդ օրն այցելեցինք Մայր Հայաստան, Ազատության արձանի պես հուշարձանը, որն ամենաբարձր կետից հետևում էր Երևանին։ Այն տեղադրվել էր Ստալինի արձանի փոխարեն, երբ այն հանել էին 1960-ականներին։ Նա խիստ տեսք ունի՝ ձուլված պղնձից։ Նա թուր ունի ձեռքին։ Երբ տեսա, շոկի մեջ էի։ Կարծում էի, որ ցեղասպանությունից հետո հայերի բարեկեցությունը լուծված հարց էր։ Փոխարենը ես հայտնաբերեցի մի երկիր, որն ամբողջապես խաղաղ չէ։ Վերջին օրերին Ռաֆայելին ասացի, որ վստահաբար նա մեզ պես շատ զբոսաշրջիկներ է ունենում սփյուռքից, որոնց մտքում ամենաառաջնային հարցը ցեղասպանությունն է։ Հարցրի՝ արդյոք նրան անհանգստացնում է, որ մենք այդքան տարված ենք ցեղասպանության ճանաչման գործով, երբ Հայաստանը շարունակում է պայքարը տարբեր ճակատներում։ «Այո, մենք պետք է առաջ նայենք։ Բայց կարծում եմ, լավ է, որ սփյուռքը խոսում է ցեղասպանության մասին, որովհետև դա աշխարհին հիշեցնում է մեր ուժի մասին,- ասաց նա ինձ,- Դա ցույց է տալիս ուժը։ Եթե Թուրքիան կամ Ադրբեջանը պատերազմ սկսեն մեր դեմ, կիմանան, որ աշխարհը նայում է»։

Չնայած լարվածությանը, Հայաստանն աշխարհում հանցավորության ամենացածր ցուցանիշն ունեցող երկրներից է։ Մարդիկ այստեղ լավատես են։ Մայիսին հեղափոխությունը կազմակերպվեց Ֆեյսբուքով և Թվիթերով այն սերնդի կողմից, որը չի հիշում խորհրդային ժամանակները, լավ է կրթված, տեխնոլոգիական լավ հմտություններ ունի և մեծացել է օնլայն։ Լրագրողից ընդդիմադիր քաղաքական գործչի վերածված լիդերը հստակ կանոններ էր սահմանել՝ առանց բռնության, առանց դիմադրության․ եթե որևէ մեկը փորձում է ձերբակալել, մի դիմադրեք, երեկոյան տասից հետո փողոցներն ազատեք։

Ինչպես շատ հետխորհրդային երկրներում, Հայաստանում ևս օլիգարխների ձեռքերում էին կենտրոնացած տնտեսական և քաղաքական լծակները։ Կոռուպցիան՝ ներառյալ կաշառքն ու ընտրակեղծիքները, սովորական երևույթ էր համարվում։ Ապրիլին հանրությունը հույսով սպասում էր, որ երկիրը կիսանախագահականից կանցնի խորհրդարանական դեմոկրատիայի, որտեղ երկու ժամկետ նախագահած Սերժ Սարգսյանը խոստացել էր չառաջադրվել որպես վարչապետ։ Երբ նա դրժեց խոստումը, սկսվեց հեղափոխությունը։ Հիմա էլ Փաշինյանը կոչ է  անում արտահերթ ընտրության գնալ դեկտեմբերի 9-ին։ Այդպես հանրությունը հնարավորություն կունենա խորհրադարան ուղարկել վստահելի գործիչների։ Առաջին անգամ ընտրությունը կլինի ազատ և արդար։

Մի երեկո հանդիպեցի Հայ-ամերիկյան համալսարանի համահիմնադիր և նախագահ Արմեն Տեր-Կյուրեղյանին։ Նրան հարցրի, թե ինչ է ուզում տեսնել Հայաստանում հաջորդ տասը տարիներին։ «Որ մարդիկ չարտագաղթեն,- ասաց նա,- որ մարդիկ վերադառնան, և սփյուռքը հասկանա, որ սա լավագույն ժամանակն է ներդրումներ անելու համար։ Եթե Փաշինյանը կարողանա արմատախիլ անել կոռուպցիան, հայերը կկարողանան բիզնես սկսել։ Նրանք ուզում են աշխատել»։

Վերջին օրը մայրիկիս 69-ամյակն էր։ Դա մեր վերջին ընթրիքն էր Երևանում․ քյուֆտա, տոլմա, թուռշի, մանթի։ Հայրս շրջվեց մորս կողմը․ «Դե ինչ, Դեբի, զգո՞ւմ ես, որ սա քո երկիրն է»։ Մայրս մի քանի վայրկյան մտածեց․ «Ես զգում եմ, որ մշակույթ ունեմ, մշակույթ, որն ունի երկիր»։

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ:

 

Write a comment