Աքրամ Այլիսլի. Ինչպես է ադրբեջանցի գրողը պայքարում իր գրքերն այրելու դեմ

Աքրամ Այլիսլի. Ինչպես է ադրբեջանցի գրողը պայքարում իր գրքերն այրելու դեմ

Հոդվածի առանցքում

  • Ոմանց կողմից հալածված, ուրիշների կողմից բարձր գնահատված` որպես իր ազգի խղճի ձայն, Աքրամ Այլիսլին Ադրբեջանում պաշտոնապես անցանկալի անձ հայտարարվեց 6 տարի առաջ, երբ հրատարակվեց նրա Քարե երազներ գիրքը: Հիմա այն թարգմանվել է անգլերեն, և այդ առիթով հեղինակը զրուցել է The Calvert Journal-ի հետ` պատմելով, թե ինչպես է վեպն իր կյանքը տակնուվրա արել:

Ուշադրությանն արժանի

2012-ին Այլիսլիի Քարե երազներ վեպի հրատարակումը սկիզբ դրեց Ադրբեջանում ճանաչված գրողի տպավորիչ անկմանը: Ամբողջ երկրում զայրացած ամբոխն այրում էր նրա գրքերը, նախագահ Ալիևի հրամանով նրան զրկեցին ժողովրդական գրողի կոչումից, կինը և որդին ազատվեցին աշխատանքից և մի քաղաքական գործիչ նույնիսկ պարգև խոստացավ նրան, ով կկտրեր գրողի ականջը

 

6 տարի անց Այլիսլիի դեմ պետական արշավը փոքրինչ մարել է, բայց ժամանակին հայտնի գրողի շուրջ հիմա լռության պատեր են կառուցվել«Իմ գրքերը հեռացվել են երկրի բոլոր գրադարաններից, այրվել են հրապարակներում, դրանց հիման վրա ներկայացումները չեղարկվել են բոլոր թատրոններում: Իմ ֆիլմերը եթերում չեն: Դասագրքերից հեռացվել են իմ աշխատանքները: Կարճ ասած` ինձ զգում եմ հոգևոր շրջափակման մեջ: Միակ բանը, որ ինձ մնացել է, իմ հոգևոր միջավայրն է, որն ամեն իրական գրող պետք է պահպանի անկախ ամեն ինչից», – ասում է 80-ամյա գրողը

 

Այլիսլիի աջակիցները հույն ունեն, որ այս շաբաթ ամերիկյան Academic Studies Press հրատարակչությունը կհրատարակի Քարե երազների անգլերեն տարբերակը և դա կօգնի միջազգային հանրության շրջանում բարձրացնել գրողի դրության մասին տեղեկացվածությունը: Նովելը «Հրաժեշտ, Այլիս» եռագրության մի մասն է: Մյուսը Յեմենն է (1992), երրորդը` Ֆանտաստիկ խցանումը (2011): Սրանք պատմություններ են այն մասին, թե ինչպես է ուժն իրացվում Ադրբեջանում: Քարե երազները կոտրում է տաբուները` այն ընթերցելը պարտադիր դարձնելով բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են Հարավային Կովկասի պատմությամբ

 

Իր հայրենակիցների շրջանում Այլիսլին զայրույթ է առաջացրել, քանի որ անդրադարձել է հայերի և ադրբեջանցիների միջև Խորհրդային Միության փլուզումից հետո սկսված կոնֆլիկտին, որը նախ դրսևորվեց սպանություններով և ջարդով, ապա Լեռնային Ղարաբաղում լայնամասշտաբ պատերազմով:  Պարբերական բախումները շարունակվում են մինչև այսօր: Տարիների թշնամական քարոզչությունը երկու երկրներում էլ վերածվել է ատելության: Այլիսլին չի զլացել ներկայացնել բռնության սարսափելի տեսարանները, քաղաքական ձախողումներն ու բարոյալքումը Ադրբեջանում

 

Քարե երազների գլխավոր հերոսը` Սադաի Սադըգլըն Ադրբեջանում հայտնի դերասան է: Երազում էր գնալ Հայաստան, Սուրբ Էջմիածին, բայց ամեն ինչ ավարտվեց նրանով, որ Բաքվում հակահայկական տրամադրությամբ ամբոխը հարձակվեց նրա վրա, երբ փորձում էր փրկել մահվան դատապարտված մի ծեր հայի: Այլիսլին գրել է 1980-ականների վերջին, 1990-ականների սկզբին իր և իր հերոսի հայրենի Այլիս գյուղում` ադրբեջանական անկլավ Նախիջևանում բռնութունների մասին: Այստեղ հայերի նկատմամբ ատելությունը նա ներկայացնում է 1919-ին Օսմանյան կայսրությունում հայերի կոտորածի մասին պատմություններով: Օրինակ, Սադըգլիի հայրը նրան ասում է. «Այլիսի բոլոր ընտանիքներում, որ զավթել են հայերի տները, բարոյապես հիվանդ մարդիկ են: Ես դա քեզ որպես բժիշկ եմ ասում: Նրանից որևէ մեկի տանը դու երբևէ խաղաղություն տեսե՞լ ես»: 

 

Դժվար է չնկատել Սադըգլիի և Այլիսլիի միջև նմանությունները: Նրանք նույն տարիքի են, երկուսն էլ ծնվել են Այլիս գյուղում, երկուսն էլ արտիստ են, որ չեն կարողանում իրենց  գտնել քաղաքական կարգերում և, հավանաբար, ամենակարևորը` նրան երկուսն էլ 1980-ականների էթնիկ բռնություններն ապրել են սեփական փորձով: Այլիսլին ասում է, որ հայերի և ադրբեջանցիների միջև թշնամանքն անձնական ողբերգություն է

 

1930-ականներին ծնված Այլիսլին հիշում է իր հոր մահը Երկրորդ համաշխարհայինի տարիներին և հետխորհրդային մութ ու ցուրտ տարիները: Այս ամենի ֆոնին նա դարձավ գրականության ծագող աստղ, տեղափոխվեց Մոսկվա` սովորելու Գորկու անվան գրականության հեղինակավոր ինստիտուտում: Նա գրողների այն սերնդից է, որն առնչվում է 1960-ականների խրուշչովյան հալածանքներին: Խորհրդային Ադրբեջանում նա հայտնի էր երիտասարդ գրողների շրջանում իր առաջնորդությամբ և անկախությունից հետո Հեյդար Ալիևի ազդեցիկ ընկերն էր: 2005-2010-ին` Ադրբեջանի խորհրդարանի պատգամավոր:

 

1990-ականների սկզբին Սումգայիթում հայերի ջարդերի դեմ Այլիսլիի հրապարակային ընդդիմությունը զայրույթ էր առաջացրել, բայց դա ոչինչ էր Քարե երազներին հետևած արձագանքի համեմատ: Նովելը գրել է 2000-ականների կեսերին, բայց որոշել է հրապարակել միայն 2012-ին, երբ Ադրբեջան վերադարձվեց Ռամիլ Սաֆարովը: Սա Ադրբեջանի բանակի այն սպան է, որը Բուդապեշտում ՆԱՏՕի վարժանքների օրերին դաժանորեն սպանել էր հայ սպայի: Բաքվում Սաֆարովին շնորհվեց ոչ միայն ներում, այլև հերոսի կոչում: Այս միջավայրում Քարե երազներն իսկական փոթորիկ առաջացրեց: Այլիսլին դավաճան հայտարարվեց

 

Հետագայում Այլիսլին ասաց, որ գիտեր` նովելը նման արձագանք կարող էր առաջացնել, բայց պատրաստ չէր այսքան դաժանությանը«Իմ մտքով նույնիսկ չի անցել, որ իմ «մեղքերի» պատճառով կինս և երեխաներս կարող են կորցնել իրենց աշխատանքը: Հասկանալով, որ հոգեպես չեն կարող կոտրել ինձ, Ադրբեջանի իշխանությունները որոշեցին հրապարակայնորեն սպառնալ ու ահաբեկել ինձ: Ինտելիգենցիայի շատ ներկայացուցիչներ, որոնցից ես աջակցություն էի ակնկալում, մասկանցեցին պետական արշավին: Եվ դա կտրուկ փոխեց վերաբերմունքս իմ երկրի նկատմամբ»,- ասում է Այլիսլին

 

Ահաբեկումները շարունակվում են: 2016-ին Այլիսլիին թույլ չտվեցին հեռանալ Ադրբեջանից: Նրա խոսքով` սահմանը հատելիս հատուկ այդ նպատակով կազմակերպած միջադեպից հետո: Սկսված քրեական հետաքննության պատճառով նա արգելափակված է Բաքվում: Եվ նույնիսկ դրանից առաջ` 2012-ին նրան արգելել էին այցելել իր հայրենի Այլիս գյուղ: Քարե երազների ամենազգացմունքային նկարագրություններում այնտեղ գտնվող հայկական հնագույն եկեղեցիներն են, որոնք լքվել են 70 տարի առաջ և ավելի ուշ ավերվել ադրբեջանցի զինվորների ձեռքով

 

Անգլերեն հրատարակության հատուկ վերջաբանում հեղինակը խոսում է մի տեսանյութի մասին, որում Այլիսի բնակիչներն են` 2013-ի փետրվարին, նրա գրքերը այրելիս«Գրողի համար իսկական տանջանք է, երբ մարդիկ իր աչքի առաջ վերածվում են ամբոխի: Դրանից ընդամենը տասն օր առաջ նրանք բոլորը հպարտանում էին ինձնով: Նրանց հայտնի գրողն ու վստահելի պատգամավորն էի, նրանց երեխաներն ինձ ճանաչում էին իրենց դասագրքերից: Իսկ հիմա նրանք վերածվել են ամբոխի` մոռանալով ամեն ինչ»: Աղմուկից մի քանի ամիս անց մի ռուս լրագրող այցելել էր Այլիս գյուղ, որտեղ անվտանգության աշխատակիցներից մեկն ասել էր` եթե Այլիսլին երբևէ վերադառնա, նրան կտորկտոր կանեն

 

Զարմանալի չէ, որ Քարե երազները երբևէ չի հրատարակվել ադրբեջաներեն, թեև գրվել է ադրբեջաներեն: Թարգմանվել է գերմաներեն, իտալերեն, ֆիններեն, իսպաներեն, իսկ հայերեն թարգամանությունը կանխատեսելիորեն դարձել է բեսթսելլեր:  

 

Անկախ հալածանքներից այս մարդը դարձել է Ադրբեջանի ինքնագիտակցումը: Բաքվի և Երևանի միջև կոնֆլիկտը կարգավորման նախանշաններ չունի և Քարե երազների գոյությունն ու Այլիսլիի հրապարակային դիրքորոշումը պատասխան է գրքի գլխավոր հերոս Սադըգլիի ցավալի հարցերին: «Սարսափելի է, որ նրանք չեն կարողանում ասել ճշմարտությունը սեփական ժողովրդին, թե ով է մաշկազերծ արվել: Ուր է մեր մարդկայնությունը: Ուր է մեր հայտնի ինտելիգենցիան»:

 

Հոդվածի բնօրինակն՝ այստեղ:

Write a comment